Reading Information
📖 Reading Time: 91 min | 📝 Word Count: 18,054

👁️ 8 Views

📑 Table of Contents

1.1 बँकर : परिचय, अर्थ, संकल्पना, व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती (Introduction to Indian Banking System)
१.२ भारतातील बँकिंगचा संक्षिप्त इतिहास आणि उत्क्रांती
1.4 बँकिंग विनियमन अधिनियम, 1949 — प्रमुख तरतुदी
2.1 भारतीय रिझर्व्ह बँक — Reserve Bank of India (RBI)
2.2 Commercial Banks — सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील आणि विदेशी बँका
2.3 भारतातील सहकारी बँकिंग व्यवस्था
2.4 विकास बँक — NABARD
3.1 बँकिंग व्यवहाराची संकल्पना
3.2 बँक खात्यांचे प्रमुख प्रकार
3.3 बचत खाते
प्रस्तावना
4.1 Debit Card आणि Credit Card
4.4 ATM आणि CDM
4.5 Mobile App Banking

📘 Academic Information

Faculty	Commerce
Programme	B.Com.S.Y.
Semester	Third
University	S.R.T.M.U. Nanded

📘 बँकिंग आणि विमा – I

मराठी नोट्स

Created By:

Mr. Sachin Khandare Sir

[Asst. Professor (CHB), Department of Commerce, D.S.M. ACS College, Jintur]

With the help of AI & By using various authentic online available sources.

[Note & Disclaimer: The document is not final in nature and may be reshared by doing further necessary and all possible improvements as there might be some errors or mistakes in this document. विद्यार्थी विद्यार्थीनी यांना सर्वसाधारण आकलन व्हावे यासाठी या नोट्स तयार करण्यात आल्या आहेत आणि या नोट्स परिपूर्ण आहेत असा कुठलाही दावा नाही किंवा तसे कोणीही समजू नये उलट आणखी ही काही पुस्तके/नोट्स/ऑनलाइन/ऑफलाइन मटेरियल मिळाले तर त्याचाही वापर परीक्षांच्या तयारीसाठी करावा. Readers discretion is required.]

Edition/Version – 1 | Date: 29/09/2026

Contents

Module १: भारतीय बँकिंग प्रणालीची ओळख.. 1

1.1 बँकर : परिचय, अर्थ, संकल्पना, व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती (Introduction to Indian Banking System) 1

1.1.1 प्रस्तावना… 1

१.२ भारतातील बँकिंगचा संक्षिप्त इतिहास आणि उत्क्रांती… 14

1.4 बँकिंग विनियमन अधिनियम, 1949 — प्रमुख तरतुदी… 30

Module 2: भारतातील बँकिंगची रचना.. 44

2.1 भारतीय रिझर्व्ह बँक — Reserve Bank of India (RBI) 44

2.2 Commercial Banks — सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील आणि विदेशी बँका…. 59

2.3 भारतातील सहकारी बँकिंग व्यवस्था….. 85

2.4 विकास बँक — NABARD.. 105

Module 3: बँकिंग व्यवहार 135

3.1 बँकिंग व्यवहाराची संकल्पना… 135

3.2 बँक खात्यांचे प्रमुख प्रकार 136

3.3 बचत खाते. 136

Module 4: आधुनिक बँकिंग. 169

प्रस्तावना.. 169

4.1 Debit Card आणि Credit Card. 169

4.4 ATM आणि CDM… 173

4.5 Mobile App Banking. 175

Module १: भारतीय बँकिंग प्रणालीची ओळख

1.1 बँकर : परिचय, अर्थ, संकल्पना, व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती (Introduction to Indian Banking System)

1.1.1 प्रस्तावना

मानवी समाजाच्या आर्थिक विकासामध्ये पैशाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. वस्तू आणि सेवांची देवाणघेवाण, बचत, गुंतवणूक, कर्ज, व्यापार आणि उत्पादन यांसारख्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये पैशाचा वापर होत असतो. आर्थिक व्यवहारांची व्याप्ती वाढत गेल्यानंतर केवळ पैसा उपलब्ध असणे पुरेसे राहिले नाही; तर पैसा सुरक्षित ठेवणे, आवश्यक वेळी उपलब्ध करून घेणे, एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे हस्तांतरित करणे, बचतीचे रूपांतर गुंतवणुकीत करणे आणि आर्थिक गरजांसाठी कर्ज उपलब्ध करून देणे यासाठी संस्थात्मक व्यवस्थेची आवश्यकता निर्माण झाली. या गरजेतून आधुनिक बँकिंग व्यवस्थेचा विकास झाला.

आज बँक ही केवळ पैसे ठेवण्याची जागा राहिलेली नाही. बँक ही आधुनिक अर्थव्यवस्थेतील एक महत्त्वाची वित्तीय संस्था आहे. ती व्यक्ती, व्यवसाय, उद्योग, कृषी क्षेत्र, सरकार आणि इतर आर्थिक संस्थांमध्ये वित्तीय व्यवहार सुलभ करण्याचे कार्य करते. ठेवी स्वीकारणे, कर्ज व अग्रिम रक्कम देणे, पैसे हस्तांतरित करणे, विविध payment services उपलब्ध करून देणे, डिजिटल बँकिंग सुविधा देणे आणि आर्थिक समावेशनास मदत करणे अशा अनेक कार्यांमुळे बँकिंग व्यवस्था आर्थिक जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहे.

भारतीय संदर्भात बँकिंगचा अभ्यास करताना केवळ व्यावसायिक बँकांचा विचार करणे पुरेसे नाही. भारतात Reserve Bank of India, Commercial Banks, Co-operative Banks, Regional Rural Banks, Development-oriented financial institutions आणि इतर वित्तीय संस्था यांचा व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंध आहे. या सर्व संस्थांच्या विविध भूमिका समजून घेणे म्हणजे भारतीय बँकिंग प्रणाली समजून घेण्याचा मूलभूत भाग होय.

तुमच्या अभ्यासक्रमात या घटकाअंतर्गत Banker चा अर्थ, संकल्पना, व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती, भारतातील बँकिंगचा इतिहास, आर्थिक विकासातील बँकिंगचे महत्त्व आणि Banking Regulation Act, 1949 यांचा अभ्यास अपेक्षित आहे.

1.1.2 ‘Bank’ आणि ‘Banking’ या संज्ञांचा अर्थ

Bank

सामान्य अर्थाने Bank म्हणजे बँक. परंतु आर्थिक आणि व्यावसायिक दृष्टिकोनातून बँक ही अशी वित्तीय संस्था आहे जी लोकांकडून किंवा पात्र ग्राहकांकडून ठेवी स्वीकारते आणि त्या निधीचा कायदेशीर चौकटीत कर्जपुरवठा किंवा गुंतवणुकीसाठी उपयोग करते. त्याचबरोबर बँक ग्राहकांना विविध आर्थिक व बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देते.

Banking

Banking म्हणजे बँकेकडून केले जाणारे बँकिंग व्यवसाय आणि त्यासंबंधित व्यवहारांची एकूण प्रक्रिया.

यामध्ये प्रामुख्याने:

ठेवी स्वीकारणे,
कर्ज व अग्रिम देणे,
पैसे हस्तांतरित करणे,
payment services उपलब्ध करून देणे,
ग्राहकांची खाती व्यवस्थापित करणे,
agency आणि utility services देणे,
digital banking services उपलब्ध करून देणे

यांचा समावेश होतो.

म्हणून Bank ही संस्था आहे, तर Banking हा त्या संस्थेचा व्यवसाय व त्यासंबंधित क्रियांचा समूह आहे, असे साधारणपणे म्हणता येते.

1.1.3 Banking ची कायदेशीर संकल्पना

भारतात Banking च्या संकल्पनेला कायदेशीर आधार देणारा एक प्रमुख कायदा म्हणजे Banking Regulation Act, 1949.

या कायद्यात “banking” ची वैधानिक संकल्पना दिलेली आहे. त्यानुसार banking च्या केंद्रस्थानी public कडून deposits स्वीकारणे आणि त्या deposits चा lending किंवा investment साठी उपयोग करणे ही बाब आहे. अशा ठेवी मागणीवर किंवा अन्य मान्य पद्धतीने परतफेड करण्यायोग्य असतात.

ही संकल्पना विद्यार्थ्यांनी विशेषतः लक्षात ठेवावी:

Banking = Acceptance of Deposits + Lending / Investment

मात्र आधुनिक बँकिंगचा प्रत्यक्ष विस्तार या मूलभूत कायदेशीर संकल्पनेपेक्षा मोठा आहे. आज बँका payment systems, cards, digital banking, mobile applications, customer services आणि इतर अनेक वित्तीय सेवा देतात.

स्रोत: Banking Regulation Act, 1949, Government of India / India Code.

1.1.4 Banker म्हणजे कोण?

Banker या संज्ञेचा अर्थ बँकिंग व्यवसाय करणारी व्यक्ती किंवा संस्था असा सामान्यतः घेतला जातो.

परंतु आधुनिक banking मध्ये “banker” या संकल्पनेचा अर्थ केवळ बँकेचा मालक किंवा शाखा व्यवस्थापक असा घेणे चुकीचे ठरेल. बँकिंग व्यवसाय करणारी संस्था ग्राहकांच्या ठेवी स्वीकारते, ग्राहकांची खाती हाताळते, कर्ज व advances उपलब्ध करून देते, payment आणि fund transfer सुविधा देते आणि विविध वित्तीय सेवा पुरवते.

त्यामुळे banker ची भूमिका पुढीलप्रमाणे समजता येते:

ग्राहकांच्या निधीचे व्यवस्थापन + कर्जपुरवठा + payment services + वित्तीय सेवा + ग्राहक सेवा

1.1.5 बँकिंगची मूलभूत संकल्पना

बँकिंग समजून घेण्यासाठी तीन प्रमुख घटक समजणे आवश्यक आहे:

1. ठेवी स्वीकारणे

बँक ग्राहकांकडून विविध प्रकारच्या ठेवी स्वीकारते.

उदा.:

Savings Deposit
Current Deposit
Fixed Deposit
Recurring Deposit

यामुळे व्यक्ती आणि संस्थांना आपली रक्कम सुरक्षित आणि नियोजित पद्धतीने ठेवण्याची सुविधा मिळते.

2. निधीचा उपयोग

बँकेकडे जमा झालेल्या निधीचा उपयोग कायदेशीर आणि नियामक चौकटीत lending आणि investment activities साठी केला जातो.

3. आर्थिक सेवा

बँक ग्राहकांना विविध प्रकारच्या आर्थिक सुविधा देते.

उदा.:

Fund Transfer
ATM
Debit Card
Credit Card
Internet Banking
Mobile Banking
NEFT
RTGS

अशा प्रकारे आधुनिक banking ही Deposit–Credit–Payment–Service या चार व्यापक आधारांवर समजता येते.

1.1.6 बँकिंगचे स्वरूप

बँकिंगचे स्वरूप समजून घेताना त्याचे पुढील पैलू लक्षात घेता येतात.

1. बँकिंग हा वित्तीय व्यवसाय आहे

बँकेच्या बहुतांश प्रमुख व्यवहारांचा संबंध पैशाशी, credit शी, deposits शी आणि वित्तीय सेवांशी असतो. त्यामुळे banking हा financial business चा महत्त्वाचा भाग आहे.

2. बँकिंगमध्ये विश्वासाचे महत्त्व आहे

ग्राहक बँकेकडे आपली बचत आणि इतर आर्थिक साधने ठेवतात. त्यामुळे बँक आणि ग्राहक यांच्यातील विश्वास हा banking business चा मूलभूत आधार आहे.

3. बँकिंग नियमनाधीन व्यवसाय आहे

बँकिंग व्यवसायाचा परिणाम संपूर्ण आर्थिक व्यवस्थेवर होऊ शकतो. त्यामुळे भारतात banking business वर कायदे आणि regulatory framework लागू असतो. RBI चे regulation आणि supervision यामध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. RBI च्या अधिकृत RBI’s Functions and Working प्रकाशनात commercial banks आणि co-operative banks यांच्या regulation आणि supervision साठी स्वतंत्र विभाग दिले आहेत. (Reserve Bank of India)

4. बँकिंगमध्ये जोखीम असते

बँक कर्ज देते, गुंतवणूक करते आणि विविध financial transactions करते. त्यामुळे credit risk, liquidity risk, operational risk, cyber risk इत्यादी विविध प्रकारच्या जोखमींचे व्यवस्थापन आवश्यक असते.

5. बँकिंग तंत्रज्ञानाधारित होत आहे

पारंपरिक शाखा आणि रोख व्यवहारांबरोबर आज mobile banking, cards, ATMs, electronic fund transfers आणि इतर digital services banking चा महत्त्वाचा भाग बनल्या आहेत.

1.1.7 बँकिंगची व्याप्ती

आधुनिक banking ची व्याप्ती अत्यंत विस्तृत आहे.

1. Deposit Services

ग्राहकांच्या बचती स्वीकारणे आणि विविध deposit products उपलब्ध करून देणे.

2. Credit Services

व्यक्ती, उद्योग, व्यापार, कृषी आणि इतर क्षेत्रांना विविध प्रकारचे loans आणि advances उपलब्ध करून देणे.

3. Payment Services

एका व्यक्ती किंवा संस्थेकडून दुसऱ्याकडे पैसा हस्तांतरित करण्याची सुविधा.

4. Digital Banking

Mobile banking, internet banking, ATM आणि digital payment channels यांचा वापर.

5. Agency Services

ग्राहकांच्या वतीने काही आर्थिक व्यवहार करण्यास मदत करणाऱ्या सेवा.

6. Utility Services

ग्राहकांच्या दैनंदिन आर्थिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी विविध supplementary services.

7. Financial Inclusion

Banking services समाजातील अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचविणे.

8. Economic Development

बचत, credit आणि investment यांना जोडून उत्पादन, रोजगार आणि आर्थिक विकासास मदत करणे.

1.1.8 आधुनिक बँकिंगची बदलती व्याप्ती

पूर्वी बँकिंग म्हणजे मुख्यतः:

Branch → Cash Deposit → Cash Withdrawal → Loan

अशी संकल्पना होती.

आज ती अधिक व्यापक झाली आहे:

आधुनिक बँकिंग

│

┌───────────────────┼───────────────────┐

↓ ↓ ↓

Deposits Credit Payments

│ │ │

Savings/FD Personal/Home NEFT/RTGS

Current/RD Business/Agri Digital Payments

│ │ │

└───────────────────┼───────────────────┘

↓

Digital Banking

│

┌─────────────┼─────────────┐

↓ ↓ ↓

ATM Mobile App Internet Banking

तुमच्या syllabus मध्ये आधुनिक banking साठी Debit Card, Credit Card, POS, Aadhaar Enabled Banking, ATM, CDM, mobile applications, AI आणि cyber security यांचा स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी banking ची आधुनिक संकल्पना पारंपरिक शाखेपुरती मर्यादित ठेवू नये.

1.1.9 बँकिंग आणि ग्राहक

बँकिंग व्यवसायाचा केंद्रबिंदू ग्राहक आहे. ग्राहकांच्या गरजेनुसार विविध प्रकारची banking products आणि services तयार केली जातात.

उदाहरणार्थ:

एखाद्या विद्यार्थ्याला दैनंदिन व्यवहारांसाठी Savings Account आवश्यक असू शकते. एखाद्या व्यापाऱ्याला Current Account आवश्यक असू शकते. एखाद्या कुटुंबाला Home Loan आवश्यक असू शकतो. शेतकऱ्याला Agricultural Credit ची आवश्यकता असू शकते.

यावरून दिसते की:

Banking services are need-oriented.

ग्राहकाची आर्थिक गरज, उत्पन्न, व्यवहाराचा प्रकार आणि आर्थिक उद्दिष्टे यानुसार योग्य banking service निवडली जाते.

1.1.10 बँकिंग आणि अर्थव्यवस्था

बँकिंग व्यवस्था अर्थव्यवस्थेत बचत आणि credit यांच्यामध्ये महत्त्वाचा दुवा निर्माण करते.

घरगुती / संस्थात्मक बचत

↓

बँकिंग

↓

Credit

↓

व्यवसाय / उद्योग / कृषी

↓

उत्पादन वाढ

↓

रोजगार निर्मिती

↓

आर्थिक विकास

अर्थव्यवस्थेतील निष्क्रिय किंवा बचत म्हणून ठेवलेला पैसा आर्थिक क्रियांमध्ये वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे banking system ही केवळ individual financial service नसून आर्थिक विकासाची महत्त्वाची पायाभूत व्यवस्था आहे.

1.1.11 बँकिंगची प्रमुख वैशिष्ट्ये

बँकिंगची वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतात:

1. वित्तीय स्वरूप

बँकिंगचा संबंध पैसा, credit, deposits आणि financial services शी असतो.

2. ठेवी स्वीकारणे

बँकिंग व्यवसायातील मूलभूत क्रियांपैकी एक म्हणजे ठेवी स्वीकारणे.

3. कर्जपुरवठा

बँका आर्थिक गरजा असलेल्या व्यक्ती व संस्थांना विविध प्रकारचे loans आणि advances उपलब्ध करून देतात.

4. Credit creation शी संबंध

Commercial banking system च्या माध्यमातून deposits आणि credit यांच्यातील संबंध निर्माण होतो. त्यामुळे banking system अर्थव्यवस्थेतील credit availability वर परिणाम करते.

5. विश्वासाधारित व्यवसाय

ग्राहकांचा विश्वास banking system साठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

6. नियमनाधीन व्यवसाय

बँकिंग व्यवसायाला statutory आणि regulatory framework लागू असतो.

7. ग्राहकाभिमुखता

Banking products आणि services ग्राहकांच्या विविध गरजांनुसार विकसित होतात.

8. तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर

Digital banking मुळे banking services च्या delivery mechanism मध्ये मोठा बदल झाला आहे.

9. आर्थिक विकासाशी संबंध

Banking system savings, credit, investment आणि payment infrastructure द्वारे आर्थिक विकासाला मदत करते.

10. सतत बदलणारे स्वरूप

Technology, regulation, customer behaviour आणि economic conditions यांमुळे banking सतत विकसित होत आहे.

1.1.12 बँकिंगचे महत्त्व

बँकिंगचे महत्त्व व्यक्ती, व्यवसाय आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था या तिन्ही स्तरांवर पाहता येते.

व्यक्तीच्या दृष्टीने

बचतीसाठी सुविधा
निधीची सुरक्षितता
कर्जाची उपलब्धता
पैसे transfer करण्याची सुविधा
digital transactions
विविध financial services

व्यवसायाच्या दृष्टीने

working capital
business loans
payment facilities
collection facilities
digital transactions
व्यापारातील वित्तीय व्यवहार

अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने

बचतीचे संकलन
credit flow
investment ला मदत
उत्पादनाला वित्तपुरवठा
आर्थिक व्यवहारांची सुलभता
financial inclusion
आर्थिक विकास

1.1.13 बँकिंगचे बदलते स्वरूप : पारंपरिक ते डिजिटल

पारंपरिक बँकिंग	आधुनिक बँकिंग
शाखेला भेट	Mobile / Internet Banking
रोख व्यवहार	Digital Payments
Passbook	Digital Account Statement
Cheque	Electronic Transfers
शाखेतील सेवा	24×7 Digital Services
Manual Processing	Technology-based Processing
Physical Banking	Anywhere Banking

यामुळे आधुनिक बँकिंगचे स्वरूप technology-enabled financial service system असे अधिक व्यापक झाले आहे.

1.1.14 विद्यार्थ्यांसाठी संकल्पनात्मक निष्कर्ष

Banking चा अर्थ फक्त “बँकेत पैसे ठेवणे” एवढाच नाही.

Banking म्हणजे:

ठेवी स्वीकारणे + कर्जपुरवठा करणे + निधी हस्तांतरण + payment services + financial services + technology-based banking + आर्थिक विकासाला सहाय्य करणे.

ही व्यापक संकल्पना लक्षात ठेवल्यास पुढील सर्व chapters समजणे सोपे जाते.

अध्यायाचा सारांश

बँक ही आधुनिक अर्थव्यवस्थेतील एक महत्त्वाची वित्तीय संस्था आहे. Banking म्हणजे बँकिंग व्यवसाय आणि त्यासंबंधित विविध आर्थिक क्रियांचा समूह होय. Banking Regulation Act, 1949 च्या कायदेशीर चौकटीत deposits स्वीकारणे आणि lending/investment करणे ही banking ची मूलभूत संकल्पना आहे.

आधुनिक काळात banking ची व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढली असून deposit services, credit services, payment systems, digital banking, customer services आणि financial inclusion यांचा त्यात समावेश झाला आहे. Banking system व्यक्तींच्या बचतीचे व्यवस्थापन करण्याबरोबरच व्यवसाय, कृषी, उद्योग आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्थेच्या आर्थिक क्रियांना आधार देते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Bank — बँक
Banking — बँकिंग व्यवसाय
Banker — बँकर
Deposit — ठेव
Credit — पत / कर्ज
Loan — कर्ज
Investment — गुंतवणूक
Financial Institution — वित्तीय संस्था
Financial Inclusion — आर्थिक समावेशन
Digital Banking — डिजिटल बँकिंग
Payment System — देयक प्रणाली

स्वाध्याय

अ. दीर्घोत्तरी प्रश्न

Banking म्हणजे काय? त्याचा अर्थ आणि संकल्पना स्पष्ट करा.
Banker म्हणजे कोण? Banker चे स्वरूप स्पष्ट करा.
Banking ची वैशिष्ट्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
आधुनिक banking ची व्याप्ती स्पष्ट करा.
Banking चे व्यक्ती, व्यवसाय आणि अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्व स्पष्ट करा.

ब. लघुत्तरी प्रश्न

Bank म्हणजे काय?
Banking म्हणजे काय?
Banker म्हणजे कोण?
Banking Regulation Act, 1949 चे महत्त्व काय?
Financial Inclusion म्हणजे काय?
Digital Banking म्हणजे काय?
Banking च्या कोणत्याही पाच वैशिष्ट्यांचे स्पष्टीकरण करा.

संदर्भ व वापरलेले स्रोत

Sources Used / References

A. अधिकृत व प्राथमिक स्रोत

Government of India. The Banking Regulation Act, 1949. India Code, Ministry of Law and Justice.
Reserve Bank of India. RBI’s Functions and Working. Reserve Bank of India, 2020. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. Official historical and institutional publications relating to the evolution and functioning of the Reserve Bank of India.
Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded. Syllabus of Four Years Multidisciplinary Degree Program in Commerce (B.Com. S.Y.), Banking & Insurance-I, CCOMVC1204, Academic Year 2025–26.

B. निर्धारित / Academic Reference Books

Natrajan & Parameshwaran. Indian Banking System. Revised Edition. S. Chand Publication, New Delhi, 2022.
Bharati Pathak. Indian Financial System. 6th Edition. Pearson, New Delhi, 2024.
Indian Institute of Banking & Finance. Principles and Practices of Banking. Macmillan Education, 2023.

ही पुस्तके तुमच्या विद्यापीठाच्या syllabus मध्ये prescribed/reference books म्हणून नमूद आहेत.

C. लेखनासाठी वापरलेले स्रोत

या प्रकरणाच्या संकल्पनात्मक मांडणीसाठी व cross-verification साठी वरील official आणि academic sources चा अभ्यास केला असून, मजकूर स्वतंत्र मराठी textbook शैलीत पुनर्मांडला आहे. कोणत्याही एका स्रोताचा मजकूर जशास तसा पुनरुत्पादित केलेला नाही.

१.२ भारतातील बँकिंगचा संक्षिप्त इतिहास आणि उत्क्रांती

1.2.1 प्रस्तावना

भारतातील बँकिंग व्यवस्था ही एका दिवसात किंवा एका कायद्यामुळे निर्माण झालेली व्यवस्था नाही. तिचा विकास दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाला आहे. भारतातील प्राचीन आर्थिक व्यवहारांपासून सुरू झालेली पतव्यवस्था, स्थानिक सावकार व स्वदेशी बँकिंग पद्धती, ब्रिटिश काळातील आधुनिक बँकांची स्थापना, Presidency Banks, Imperial Bank of India, Reserve Bank of India ची स्थापना, स्वातंत्र्यानंतरचे बँकिंग विस्तार, बँकांचे राष्ट्रीयीकरण, बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा आणि त्यानंतरचे तंत्रज्ञानाधारित डिजिटल बँकिंग—या सर्व टप्प्यांतून भारतीय बँकिंग व्यवस्थेची उत्क्रांती झाली.

भारतीय बँकिंगचा इतिहास समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, कारण आजची बँकिंग व्यवस्था का आणि कशी निर्माण झाली, RBI सारख्या केंद्रीय बँकेची आवश्यकता का निर्माण झाली, सरकारी बँकिंगचा विस्तार का करण्यात आला आणि 1991 नंतर banking reforms का घडून आले, याची पार्श्वभूमी या इतिहासातून स्पष्ट होते.

Reserve Bank of India च्या अधिकृत इतिहास प्रकल्पामध्येही RBI पूर्वीच्या भारतातील money, banking आणि exchange व्यवस्थेचा जवळपास शतकभराचा विकास आणि त्यानंतर 1935 पासूनच्या banking evolution चे स्वतंत्र historical documentation उपलब्ध आहे. (Reserve Bank of India)

1.2.2 भारतातील प्राचीन पतव्यवस्था

आधुनिक अर्थाने commercial banks अस्तित्वात येण्यापूर्वी भारतात विविध प्रकारच्या पतव्यवस्था अस्तित्वात होत्या. व्यापारी, सावकार, महाजन आणि इतर स्थानिक वित्तपुरवठादार आर्थिक व्यवहारांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावत होते.

प्राचीन भारतीय आर्थिक साहित्यात कर्ज, व्याज, सावकारी आणि आर्थिक व्यवहारांचे उल्लेख आढळतात. RBI च्या historical material नुसार भारतातील money-lending आणि credit arrangements ची परंपरा आधुनिक बँकिंगपूर्व काळापर्यंत मागे जाते. (Reserve Bank of India)

या व्यवस्थेचे स्वरूप आधुनिक बँकिंगपेक्षा वेगळे होते. त्या काळात:

व्यक्ती आणि व्यापारी एकमेकांना कर्ज देत,
स्थानिक सावकार पतपुरवठा करत,
व्यापारासाठी वित्त उपलब्ध करून दिले जात,
विविध प्रकारच्या आर्थिक व्यवहारांसाठी विश्वास आणि वैयक्तिक संबंधांना महत्त्व होते.

यामुळे भारतात credit culture आणि वित्तीय व्यवहारांची परंपरा आधुनिक बँकांच्या स्थापनेपूर्वीच अस्तित्वात होती.

1.2.3 स्वदेशी बँकिंग व्यवस्था

आधुनिक बँकांच्या स्थापनेपूर्वी भारतात Indigenous Bankers किंवा स्वदेशी बँकर्सची व्यवस्था महत्त्वाची होती.

स्थानिक व्यापारी आणि वित्तपुरवठादारांकडून:

व्यापारासाठी कर्ज,
हुंडी व्यवहार,
निधी हस्तांतरण,
व्यापाऱ्यांना आर्थिक मदत

यांसारख्या सेवा दिल्या जात.

हुंडीचे महत्त्व

हुंडी (Hundi) ही भारतीय पारंपरिक वित्तीय व्यवहारातील एक महत्त्वाची साधनव्यवस्था होती. तिच्या माध्यमातून एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी निधी हस्तांतरण आणि व्यापारातील देयके सुलभ केली जात.

त्यामुळे आधुनिक banking instruments येण्यापूर्वी भारतात स्थानिक वित्तीय प्रणाली कार्यरत होती.

1.2.4 आधुनिक बँकिंगचा प्रारंभ

भारतामध्ये आधुनिक पद्धतीच्या banking institutions चा विकास मुख्यतः ब्रिटिश काळात झाला.

18व्या आणि 19व्या शतकात विविध बँकांची स्थापना झाली. त्यातील काही बँका अल्पकाळ टिकल्या, तर काही संस्थांनी पुढील भारतीय banking structure च्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध IGNOU academic material मध्ये General Bank of India (1786) आणि त्यानंतर Bank of Hindustan यांसारख्या प्रारंभीच्या बँकांचा उल्लेख आहे; या संस्था नंतर अस्तित्वात राहिल्या नाहीत. (eGyanKosh)

या काळातील बँकिंग संस्थांच्या अनुभवातून भारतातील आधुनिक institutional banking च्या विकासाला सुरुवात झाली.

1.2.5 Presidency Banks

भारतातील आधुनिक बँकिंग इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे Presidency Banks ची स्थापना.

तीन प्रमुख Presidency Banks होत्या:

Bank of Bengal
Bank of Bombay
Bank of Madras

या तीन बँकांनी भारतातील पुढील commercial banking development मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

Presidency Banks चे महत्त्व

या बँकांनी:

व्यापाराला वित्तपुरवठा केला,
व्यापारी व्यवहारांना banking support दिला,
deposit आणि credit services उपलब्ध करून दिल्या,
आधुनिक institutional banking च्या विकासाला चालना दिली.

1.2.6 Imperial Bank of India

भारतीय banking history मधील पुढील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे Imperial Bank of India.

1921 मध्ये तीन Presidency Banks चे एकत्रीकरण करण्यात आले:

Bank of Bengal + Bank of Bombay + Bank of Madras

यातून:

Imperial Bank of India

ही संस्था निर्माण झाली.

IGNOU च्या academic material मध्येही Presidency Banks चे 1921 मध्ये एकत्रीकरण होऊन Imperial Bank of India तयार झाल्याचे नमूद आहे. (eGyanKosh)

Imperial Bank चे महत्त्व

RBI स्थापन होण्यापूर्वी Imperial Bank ने भारतीय banking system मध्ये अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

त्याची कार्ये मोठ्या प्रमाणावर:

Government banking,
public debt संबंधित काम,
banking services,
clearing arrangements,
commercial banking

यांच्याशी संबंधित होती.

RBI च्या स्थापनेनंतर Imperial Bank चे स्थान बदलले आणि ते मुख्यतः commercial banking institution म्हणून कार्यरत राहिले. IGNOU च्या banking material मध्येही RBI स्थापनेपूर्वी Imperial Bank च्या government-related भूमिकेचा आणि RBI स्थापनेनंतर त्याच्या commercial banking स्वरूपाचा उल्लेख आहे. (eGyanKosh)

1.2.7 केंद्रीय बँकेची आवश्यकता

19व्या आणि 20व्या शतकात भारतीय अर्थव्यवस्थेची व्याप्ती वाढत गेली. चलनव्यवस्था, credit system आणि banking institutions यांचे अधिक प्रभावी coordination करण्यासाठी Central Bank ची आवश्यकता जाणवू लागली.

भारतासाठी स्वतंत्र केंद्रीय बँक स्थापन करण्याच्या कल्पनेला Hilton Young Commission / Royal Commission on Indian Currency and Finance च्या शिफारशींमुळे महत्त्व प्राप्त झाले.

RBI च्या अधिकृत historical account नुसार 1926 मध्ये Hilton Young Commission ने भारतासाठी Central Bank स्थापन करण्याची शिफारस केली. त्यामागे currency आणि credit चे व्यवस्थापन सरकारपासून स्वतंत्र केंद्रीय संस्थेकडे देणे आणि banking facilities चा विस्तार करणे हे महत्त्वाचे उद्देश होते. (Reserve Bank of India)

1.2.8 Reserve Bank of India ची स्थापना

भारतीय बँकिंगच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे Reserve Bank of India (RBI) ची स्थापना.

कायदेशीर आधार

Reserve Bank of India Act, 1934 हा RBI च्या स्थापनेचा statutory basis आहे. India Code मध्ये हा कायदा Act No. 2 of 1934 म्हणून नोंदलेला आहे. (India Code)

RBI ने कामकाज कधी सुरू केले?

1 April 1935

या दिवशी RBI ने अधिकृतपणे कामकाज सुरू केले. RBI च्या अधिकृत chronology मध्ये ही तारीख स्पष्टपणे दिली आहे. (System Health)

RBI स्थापनेमागील प्रमुख उद्देश

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार RBI च्या स्थापनेचा केंद्रबिंदू:

banknotes च्या issue चे regulation,
monetary stability साठी reserves राखणे,
देशाच्या currency आणि credit system चे नियमन करणे

हा होता. (Reserve Bank of India)

1.2.9 RBI ची सुरुवातीची भूमिका

RBI ने कामकाज सुरू केल्यानंतर काही महत्त्वाची कार्ये पूर्वी Government आणि Imperial Bank कडे असलेल्या व्यवस्थेतून स्वतःकडे घेतली.

RBI च्या अधिकृत historical account नुसार RBI ने:

Government कडून Controller of Currency ची कार्ये घेतली,
Imperial Bank of India कडून Government accounts आणि public debt management संबंधी काही कार्ये स्वीकारली. (Reserve Bank of India)

यामुळे भारतातील central banking ची संस्थात्मक सुरुवात झाली.

1.2.10 RBI चे राष्ट्रीयीकरण

RBI ची स्थापना सुरुवातीला shareholders’ bank म्हणून झाली होती.

नंतर:

1 January 1949 रोजी RBI चे राष्ट्रीयीकरण झाले.

RBI च्या अधिकृत chronology मध्ये 1 January 1949 रोजी RBI nationalised झाल्याची नोंद आहे. (System Health)

यामुळे RBI ही भारताच्या सार्वजनिक केंद्रीय बँकिंग व्यवस्थेचा भाग बनली.

1.2.11 Banking Companies Act, 1949

स्वातंत्र्योत्तर भारतात banking regulation अधिक मजबूत करण्यासाठी Banking Companies Act, 1949 महत्त्वाचा ठरला.

RBI च्या chronology नुसार हा कायदा 16 March 1949 रोजी लागू झाला आणि त्याने भारतातील bank supervision आणि regulation साठी statutory basis उपलब्ध करून दिला. नंतर या कायद्याचे नाव Banking Regulation Act, 1949 असे करण्यात आले. (System Health)

India Code वर सध्याचा Banking Regulation Act, 1949 हा Act No. 10 of 1949 म्हणून उपलब्ध आहे. (India Code)

हा टप्पा महत्त्वाचा आहे कारण यानंतर भारतातील banking business वर अधिक व्यवस्थित regulatory framework निर्माण झाला.

1.2.12 स्वातंत्र्यानंतर बँकिंगचा विस्तार

1947 मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर देशासमोर आर्थिक विकास, ग्रामीण विकास, कृषी वित्तपुरवठा, उद्योगांचा विकास आणि व्यापक सामाजिक-आर्थिक उद्दिष्टे साध्य करण्याचे आव्हान होते.

या पार्श्वभूमीवर banking system च्या विकासाकडे केवळ commercial activity म्हणून न पाहता economic development च्या साधनाच्या रूपात पाहिले जाऊ लागले.

RBI च्या historical account नुसार स्वातंत्र्यानंतरच्या नियोजन काळात RBI च्या developmental role ला विशेष महत्त्व आले आणि agriculture व rural finance यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये institutional development वर भर वाढला. (Reserve Bank of India)

1.2.13 State Bank of India ची स्थापना

Imperial Bank of India च्या पुढील विकासातून State Bank of India (SBI) ची स्थापना झाली.

1 July 1955

State Bank of India Act, 1955 अंतर्गत Imperial Bank of India चे रूपांतर State Bank of India मध्ये झाले.

IGNOU च्या academic material मध्येही SBI ची स्थापना 1 July 1955 रोजी झाल्याचे आणि त्याने Imperial Bank of India ची assets आणि liabilities स्वीकारल्याचे नमूद आहे. (eGyanKosh)

SBI स्थापनेचा उद्देश

विशेषतः:

banking facilities चा विस्तार,
ग्रामीण भागापर्यंत banking पोहोचवणे,
remittance facilities वाढवणे,
cooperative banking structure ला support देणे,
देशाच्या आर्थिक विकासाला banking system द्वारे मदत करणे

या दिशेने SBI च्या विस्ताराला महत्त्व होते. (eGyanKosh)

1.2.14 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण

भारतीय banking evolution मधील आणखी एक निर्णायक टप्पा म्हणजे Bank Nationalisation.

1969 चे राष्ट्रीयीकरण

1969 मध्ये भारतातील 14 major commercial banks चे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

या निर्णयामागे banking resources अधिक व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक उद्दिष्टांसाठी वापरण्याची दिशा होती.

राष्ट्रीयीकरणानंतर banking चा विस्तार ग्रामीण व अर्धशहरी भागात करण्यावर आणि priority sectors कडे credit flow वाढवण्यावर अधिक भर देण्यात आला.

1980 चे राष्ट्रीयीकरण

1980 मध्ये आणखी 6 commercial banks चे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले. त्यामुळे राष्ट्रीयीकृत commercial banks ची संख्या 20 झाली. सार्वजनिकरीत्या उपलब्ध IGNOU academic material मध्ये या दोन्ही nationalisation phases चे वर्णन केले आहे. (eGyanKosh)

1.2.15 राष्ट्रीयीकरणानंतरच्या बँकिंग व्यवस्थेतील बदल

राष्ट्रीयीकरणानंतर banking system मध्ये काही महत्त्वाचे बदल झाले.

1. शाखा विस्तार

बँकांच्या शाखांचा विस्तार ग्रामीण आणि अर्धशहरी भागात झाला.

2. ग्रामीण banking ला चालना

ग्रामीण भागातील लोकांना institutional credit उपलब्ध करून देण्यावर अधिक भर देण्यात आला.

3. Priority Sector Lending

अर्थव्यवस्थेतील काही प्राधान्य क्षेत्रांकडे bank credit वळवण्यास महत्त्व प्राप्त झाले.

4. Financial Inclusion ची सुरुवात

पूर्वी formal banking system पासून दूर असलेल्या लोकांना banking services च्या कक्षेत आणण्याचा प्रयत्न वाढला.

5. Social Banking

Banking च्या commercial उद्दिष्टांबरोबर सामाजिक आणि developmental objectives कडेही लक्ष देण्यात आले.

1.2.16 Regional Rural Banks चा विकास

ग्रामीण आणि कृषी क्षेत्रासाठी institutional credit उपलब्ध करून देण्याच्या प्रयत्नांत Regional Rural Banks (RRBs) ची स्थापना करण्यात आली.

IGNOU च्या academic material नुसार RRBs ची सुरुवात 1975 मध्ये ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला वित्तपुरवठा करण्यासाठी आणि cooperative credit structure ला अतिरिक्त institutional channel उपलब्ध करून देण्यासाठी झाली. (eGyanKosh)

RRBs चा उद्देश विशेषतः:

ग्रामीण भाग,
कृषी,
लघु व सीमांत शेतकरी,
ग्रामीण कारागीर,
लघु उद्योजक

यांच्यापर्यंत institutional credit पोहोचविणे हा होता.

1.2.17 NABARD ची स्थापना

भारतातील agricultural आणि rural credit system च्या विकासासाठी पुढे National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) ची स्थापना करण्यात आली.

NABARD च्या विकासामुळे ग्रामीण वित्तपुरवठा, refinance, institutional development आणि rural development यांना अधिक संस्थात्मक आधार मिळाला.

या विषयाचा सविस्तर अभ्यास पुढील Module 2 मध्ये केला जाईल.

1.2.18 1991 नंतरचे बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणा

1991 च्या आर्थिक संकटानंतर भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेत व्यापक सुधारणा सुरू झाल्या.

Banking sector मध्येही regulatory, prudential आणि operational reforms कडे लक्ष देण्यात आले.

या कालखंडात:

banking efficiency,
competition,
prudential norms,
capital adequacy,
income recognition,
asset classification,
provisioning,
banking supervision

यांसारख्या बाबींना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले.

या सुधारणांच्या पार्श्वभूमीवर banking sector अधिक स्पर्धात्मक आणि market-oriented बनण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.

1.2.19 खाजगी आणि परदेशी बँकांचा वाढता सहभाग

Banking reforms नंतर private sector आणि foreign banks च्या भूमिकेला अधिक वाव मिळाला.

यामुळे banking sector मध्ये:

competition वाढली,
technology adoption वाढला,
नवीन banking products विकसित झाले,
customer service वर अधिक भर आला,
digital delivery channels चा विस्तार झाला.

यातून भारतीय banking system पारंपरिक branch-based model पासून अधिक diversified आणि technology-oriented model कडे विकसित झाले.

1.2.20 Core Banking आणि तंत्रज्ञानाचा विकास

तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे भारतीय banking system मध्ये मोठा बदल झाला.

पूर्वी ग्राहकाचे व्यवहार मुख्यतः संबंधित शाखेशी जोडलेले असत. Core Banking Solutions मुळे ग्राहकांना अधिक व्यापक branch-independent banking services मिळू लागल्या.

यानंतर:

ATM → Debit Cards → Internet Banking → Mobile Banking → Digital Payments

असा technology-driven विकास झाला.

1.2.21 Digital Banking चा उदय

21व्या शतकात भारतीय banking system मध्ये digital transformation वेगाने वाढले.

आज ग्राहक:

account balance तपासू शकतो,
statement पाहू शकतो,
funds transfer करू शकतो,
bills भरू शकतो,
payments करू शकतो,
mobile application वापरू शकतो,
अनेक banking services branch ला न जाता वापरू शकतो.

तुमच्या syllabus मध्ये आधुनिक banking अंतर्गत Debit Card, Credit Card, POS, Aadhaar Enabled Banking, ATM, CDM, Mobile Application Based Banking, AI आणि Cyber Security यांचा स्वतंत्र समावेश आहे.

म्हणून भारतीय banking evolution चा आधुनिक टप्पा हा technology-enabled banking म्हणून पाहता येतो.

1.2.22 भारतीय बँकिंगच्या उत्क्रांतीचा कालक्रम

प्राचीन पतव्यवस्था

↓

स्वदेशी बँकर्स व सावकारी

↓

प्रारंभीच्या आधुनिक बँका

↓

Presidency Banks

↓

1921 – Imperial Bank of India

↓

1934 – Reserve Bank of India Act

↓

1935 – RBI ने कामकाज सुरू केले

↓

1949 – RBI चे राष्ट्रीयीकरण

↓

1949 – Banking Companies Act

↓

1955 – State Bank of India

↓

1969 – 14 प्रमुख बँकांचे राष्ट्रीयीकरण

↓

1975 – Regional Rural Banks

↓

1980 – आणखी 6 बँकांचे राष्ट्रीयीकरण

↓

1982 – NABARD

↓

1991 नंतर – Banking Sector Reforms

↓

Private / Foreign Banks चा विस्तार

↓

Core Banking

↓

ATM / Cards / Internet Banking

↓

Mobile & Digital Banking

↓

AI / Cyber Security / Smart Banking

वरील कालक्रमातील प्रमुख ऐतिहासिक तारखा RBI च्या अधिकृत chronology आणि historical publications तसेच India Code मधील संबंधित कायद्यांशी cross-check केल्या आहेत. (System Health)

1.2.23 भारतीय बँकिंगच्या उत्क्रांतीचे प्रमुख टप्पे — सारणी

कालखंड	प्रमुख घटना	महत्त्व
प्राचीन काळ	स्थानिक पतव्यवस्था	Credit आणि financial transactions ची सुरुवात
18वे–19वे शतक	प्रारंभीच्या आधुनिक बँका	Institutional banking ची सुरुवात
19वे शतक	Presidency Banks	Modern commercial banking चा विस्तार
1921	Imperial Bank of India	तीन Presidency Banks चे एकत्रीकरण
1934	RBI Act	Central banking साठी statutory basis
1935	RBI operations	भारतात Central Banking ची सुरुवात
1949	RBI nationalisation	सार्वजनिक Central Bank
1949	Banking Companies Act	Banking regulation चे statutory framework
1955	SBI	Imperial Bank चे रूपांतर
1969	14 banks nationalised	Banking expansion व social banking
1975	RRBs	Rural institutional credit
1980	6 more banks nationalised	Public-sector banking चा विस्तार
1982	NABARD	Agricultural & rural development finance
1991 नंतर	Banking reforms	Efficiency, competition व prudential regulation
21वे शतक	Digital banking	Technology-based banking services

1.2.24 भारतीय बँकिंगच्या उत्क्रांतीचे विश्लेषण

भारतीय banking system च्या इतिहासाकडे पाहिल्यास त्यामध्ये काही व्यापक प्रवाह दिसून येतात.

पहिला टप्पा — व्यक्तिगत व स्थानिक पतव्यवस्था

या काळात banking हे formal institutional system पेक्षा personal relationships, merchants आणि money-lenders वर अधिक आधारित होते.

दुसरा टप्पा — Institutional Banking

Presidency Banks आणि इतर modern banking institutions मुळे formal banking institutions चा विकास झाला.

तिसरा टप्पा — Central Banking

RBI च्या स्थापनेमुळे currency, credit आणि banking regulation साठी केंद्रीय संस्थात्मक व्यवस्था निर्माण झाली.

चौथा टप्पा — Development-oriented Banking

स्वातंत्र्यानंतर banking system ला आर्थिक नियोजन, ग्रामीण विकास आणि कृषी वित्तपुरवठ्याशी जोडण्यात आले.

पाचवा टप्पा — Social Banking

Nationalisation आणि branch expansion मुळे banking services अधिक व्यापक लोकसंख्येपर्यंत नेण्यावर भर देण्यात आला.

सहावा टप्पा — Reforms and Competition

1991 नंतर efficiency, competition आणि prudential regulation यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले.

सातवा टप्पा — Digital Banking

Technology मुळे banking services अधिक वेगवान, उपलब्ध आणि customer-centric झाल्या.

1.2.25 निष्कर्ष

भारतीय बँकिंगचा इतिहास हा परंपरागत पतव्यवस्थेपासून आधुनिक technology-driven financial system पर्यंतचा विकास दर्शवितो.

भारतामधील banking system ने:

स्थानिक पतव्यवस्था → आधुनिक बँका → Presidency Banks → Imperial Bank → RBI → Nationalised Banking → Rural Banking → Banking Reforms → Digital Banking

असा दीर्घ प्रवास केला आहे.

आजची भारतीय banking व्यवस्था समजून घेण्यासाठी हा ऐतिहासिक विकास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कारण प्रत्येक ऐतिहासिक टप्प्यामागे त्या काळातील आर्थिक, सामाजिक, राजकीय आणि विकासात्मक गरजा कार्यरत होत्या.

अध्यायाचा सारांश

भारतात आधुनिक बँकिंगपूर्वी स्थानिक पतव्यवस्था अस्तित्वात होती.
Indigenous bankers आणि money-lenders यांनी आर्थिक व्यवहारांमध्ये भूमिका बजावली.
Presidency Banks हा आधुनिक भारतीय banking history मधील महत्त्वाचा टप्पा होता.
1921 मध्ये Presidency Banks चे एकत्रीकरण होऊन Imperial Bank of India तयार झाला.
Hilton Young Commission ने भारतासाठी Central Bank ची शिफारस केली.
Reserve Bank of India Act, 1934 हा RBI च्या स्थापनेचा statutory basis ठरला.
RBI ने 1 April 1935 रोजी कामकाज सुरू केले.
1 January 1949 रोजी RBI चे राष्ट्रीयीकरण झाले.
Banking Companies Act, 1949 ने banking supervision आणि regulation ला statutory आधार दिला.
1955 मध्ये Imperial Bank चे रूपांतर State Bank of India मध्ये झाले.
1969 मध्ये 14 प्रमुख commercial banks चे राष्ट्रीयीकरण झाले.
1975 मध्ये Regional Rural Banks सुरू झाले.
1980 मध्ये आणखी 6 banks nationalise करण्यात आले.
NABARD च्या स्थापनेमुळे agriculture आणि rural development finance ला संस्थात्मक आधार मिळाला.
1991 नंतर banking sector मध्ये reforms सुरू झाले.
पुढे technology मुळे Core Banking, ATM, Internet Banking, Mobile Banking आणि Digital Banking चा विकास झाला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Indigenous Bankers — स्वदेशी बँकर्स
Presidency Banks — प्रेसिडेन्सी बँका
Imperial Bank of India — इम्पीरियल बँक ऑफ इंडिया
Central Bank — केंद्रीय बँक
Nationalisation — राष्ट्रीयीकरण
Social Banking — सामाजिक बँकिंग
Rural Banking — ग्रामीण बँकिंग
Banking Reforms — बँकिंग सुधारणा
Digital Banking — डिजिटल बँकिंग
Core Banking — कोअर बँकिंग प्रणाली

स्वाध्याय

दीर्घोत्तरी प्रश्न

भारतातील बँकिंगच्या उत्क्रांतीचा सविस्तर आढावा घ्या.
भारतातील आधुनिक बँकिंगच्या विकासात Presidency Banks आणि Imperial Bank of India यांचे योगदान स्पष्ट करा.
Reserve Bank of India ची स्थापना का करण्यात आली? त्याच्या स्थापनेचा ऐतिहासिक विकास स्पष्ट करा.
स्वातंत्र्यानंतर भारतीय बँकिंग व्यवस्थेत झालेले प्रमुख बदल स्पष्ट करा.
भारतातील बँक राष्ट्रीयीकरणाचा बँकिंग व्यवस्थेवर झालेला परिणाम स्पष्ट करा.
1991 नंतर भारतीय बँकिंग क्षेत्रातील सुधारणांचे स्वरूप स्पष्ट करा.
पारंपरिक बँकिंगपासून डिजिटल बँकिंगपर्यंत भारतीय बँकिंगची उत्क्रांती स्पष्ट करा.

लघुत्तरी प्रश्न

Indigenous Bankers म्हणजे काय?
Presidency Banks कोणत्या होत्या?
Imperial Bank of India कधी स्थापन झाला?
RBI Act कोणत्या वर्षी झाला?
RBI ने कामकाज कधी सुरू केले?
RBI चे राष्ट्रीयीकरण कधी झाले?
State Bank of India ची स्थापना कधी झाली?
1969 च्या bank nationalisation चे महत्त्व काय?
Regional Rural Banks कधी सुरू झाले?
Banking reforms म्हणजे काय?

संदर्भ व वापरलेले स्रोत

Sources Used / References

A. अधिकृत प्राथमिक स्रोत

Reserve Bank of India. Brief History of the Reserve Bank of India. Reserve Bank of India. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. Chronology of Events – The Early Years: 1935–1949. Reserve Bank of India. (System Health)
Reserve Bank of India. History of the Reserve Bank of India, Volume I (1935–1951). RBI History Project. (System Health)
Reserve Bank of India. RBI’s Functions and Working. Reserve Bank of India. (Reserve Bank of India)
Government of India. The Reserve Bank of India Act, 1934. India Code. (India Code)
Government of India. The Banking Regulation Act, 1949. India Code. (India Code)
Government of India. The State Bank of India Act, 1955. India Code. (India Code)
Government of India. The Regional Rural Banks Act, 1976. India Code. (India Code)

B. Academic / Open Educational Sources

Indira Gandhi National Open University (IGNOU), eGyanKosh. Banking System in India, Block 5. (eGyanKosh)
Indira Gandhi National Open University (IGNOU), eGyanKosh. Commercial Banking in India, Unit 6. (eGyanKosh)
IGNOU / eGyanKosh. संबंधित Indian Financial System / Banking academic material used for historical and institutional cross-reference. (eGyanKosh)

C. निर्धारित संदर्भग्रंथ

Natrajan & Parameshwaran. Indian Banking System. Revised Edition. S. Chand Publication, New Delhi, 2022.
Bharati Pathak. Indian Financial System. 6th Edition. Pearson, New Delhi, 2024.
Indian Institute of Banking & Finance. Principles and Practices of Banking. Macmillan Education, 2023.

ही पुस्तके तुमच्या SRTMUN syllabus मध्ये prescribed/reference books म्हणून दिलेली आहेत.

D. Source-attribution note

[Note: या chapter मधील ऐतिहासिक chronology, संस्था, कायदे आणि महत्त्वाच्या तारखा यासाठी RBI च्या official historical material, India Code आणि academic open-access material यांचा परस्पर संदर्भ घेऊन वापर केला आहे. मजकूर विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र मराठी textbook शैलीत मांडलेला आहे; कोणत्याही एका पुस्तकातील मजकूर जसाच्या तसा कॉपी केलेला नाही.]

1.4 बँकिंग विनियमन अधिनियम, 1949 — प्रमुख तरतुदी

1.4.1 प्रस्तावना

भारतातील बँकिंग व्यवस्था ही मोठ्या प्रमाणावर जनतेच्या ठेवींवर आधारित असल्यामुळे तिचे योग्य नियमन आणि पर्यवेक्षण अत्यंत आवश्यक आहे. बँका जनतेकडून ठेवी स्वीकारतात आणि त्या निधीचा उपयोग कर्जवाटप व गुंतवणुकीसाठी करतात. त्यामुळे बँकांच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये सुरक्षितता, पारदर्शकता, तरलता आणि ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण असणे आवश्यक आहे.

स्वातंत्र्यपूर्व काळात बँकिंग कंपन्यांच्या नियमनासाठी स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक कायदेशीर चौकट पुरेशी विकसित झालेली नव्हती. Banking Companies Act, 1949 हा या दिशेने महत्त्वाचा टप्पा ठरला. हा कायदा 17 फेब्रुवारी 1949 रोजी मंजूर झाला आणि 16 मार्च 1949 पासून लागू झाला. पुढे या कायद्याचे नाव Banking Regulation Act, 1949 असे करण्यात आले. या कायद्याने भारतातील बँकिंग व्यवसायाच्या परवाना, शाखा विस्तार, व्यवस्थापन, भांडवल, लेखापरीक्षण, तपासणी, विलिनीकरण आणि बँकिंग व्यवसायाच्या इतर अनेक बाबींवर नियामक चौकट निर्माण केली. (System Health)

या कायद्याची अंमलबजावणी आणि त्यातील अनेक महत्त्वाच्या नियामक अधिकारांचा वापर Reserve Bank of India (RBI) करते. RBI च्या मते, Banking Regulation Act, 1949 हा भारतातील बँकांचे नियमन व पर्यवेक्षण करण्यासाठी महत्त्वाचा कायदेशीर आधार आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.2 Banking Regulation Act, 1949 चा अर्थ

Banking Regulation Act, 1949 हा भारतातील बँकिंग व्यवसायाचे नियमन करणारा प्रमुख कायदा आहे. या कायद्याचा मूलभूत उद्देश बँकिंग व्यवसायासाठी कायदेशीर चौकट निर्माण करणे, बँकांच्या कार्यपद्धतीवर नियंत्रण ठेवणे आणि ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण करणे हा आहे.

कायद्याच्या कलम 5(b) मध्ये “Banking” ची व्याख्या करण्यात आली आहे. त्यानुसार, जनतेकडून पैसे ठेवी म्हणून स्वीकारणे आणि त्या ठेवी कर्ज देण्यासाठी किंवा गुंतवणुकीसाठी वापरणे, तसेच त्या ठेवी मागणीवर किंवा अन्यथा परतफेड करण्यायोग्य असणे आणि चेक, ड्राफ्ट, आदेश किंवा अन्य पद्धतीने काढता येणे, याला Banking असे म्हटले जाते. (India Code)

यावरून बँकिंगची तीन मूलभूत वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात:

जनतेकडून ठेवी → निधीचे संकलन → कर्ज/गुंतवणूक

1.4.3 अधिनियमाची आवश्यकता

Banking Regulation Act, 1949 लागू होण्यामागे अनेक कारणे होती.

1. ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण

बँका सामान्य जनतेकडून मोठ्या प्रमाणावर ठेवी स्वीकारतात. त्यामुळे बँकांच्या अपयशाचा थेट परिणाम ठेवीदारांवर होऊ शकतो. म्हणून बँकांचे आर्थिक स्वास्थ्य आणि व्यवहार नियंत्रित करणे आवश्यक होते.

2. बँकिंग व्यवसायात शिस्त निर्माण करणे

बँकांनी कोणत्या प्रकारचा व्यवसाय करावा, कोणत्या प्रकारचे व्यवहार करावेत आणि कोणत्या व्यवहारांवर निर्बंध असावेत यासाठी कायदेशीर चौकट आवश्यक होती.

3. बँकांच्या प्रवेशावर नियंत्रण

कोणतीही संस्था केवळ कंपनी म्हणून स्थापन होऊन बँकिंग व्यवसाय सुरू करू शकत नाही. बँकिंग व्यवसायासाठी नियामक परवानगीची आवश्यकता आहे. RBI च्या नियमनाखाली बँकिंग परवाना व्यवस्था कार्यरत आहे. (Reserve Bank of India)

4. बँकिंग व्यवस्थेची स्थिरता

बँकिंग क्षेत्रातील एका मोठ्या संस्थेच्या अडचणींचा परिणाम इतर बँका आणि संपूर्ण वित्तीय व्यवस्थेवर होऊ शकतो. त्यामुळे नियमनाचा एक महत्त्वाचा उद्देश financial stability राखणे हा आहे.

5. RBI ला नियामक अधिकार देणे

Banking Regulation Act मुळे RBI ला बँकांचे निरीक्षण, तपासणी, परवाना, निर्देश आणि इतर नियामक कार्ये करण्यासाठी व्यापक अधिकार मिळाले. (Reserve Bank of India)

1.4.4 Banking Regulation Act, 1949 ची प्रमुख उद्दिष्टे

या अधिनियमाची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे समजता येतात:

बँकिंग व्यवसायाचे नियमन करणे.
ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण करणे.
बँकिंग व्यवस्थेत आर्थिक शिस्त निर्माण करणे.
बँकांच्या प्रवेशावर आणि परवान्यावर नियंत्रण ठेवणे.
बँकांच्या व्यवस्थापनावर आवश्यक नियंत्रण ठेवणे.
बँकांच्या शाखा विस्ताराचे नियमन करणे.
बँकांच्या आर्थिक स्थितीवर देखरेख ठेवणे.
बँकांचे लेखापरीक्षण आणि आर्थिक अहवाल यांना नियामक चौकट देणे.
बँकांच्या तपासणीसाठी RBI ला अधिकार देणे.
आवश्यकतेनुसार बँकांना निर्देश देण्याचा अधिकार उपलब्ध करून देणे.
बँकांचे विलिनीकरण, पुनर्रचना आणि परिसमापन यासाठी कायदेशीर चौकट उपलब्ध करून देणे.
संपूर्ण बँकिंग व्यवस्थेची सुरक्षितता आणि स्थैर्य वाढविणे.

1.4.5 अधिनियमातील महत्त्वाच्या तरतुदी

विद्यार्थ्यांनी या अधिनियमातील सर्व कलमे पाठ करण्यापेक्षा महत्त्वाच्या कलमांचा विषयाशी संबंध समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

तक्ता : Banking Regulation Act मधील निवडक महत्त्वाची कलमे

कलम	विषय
Section 5	व्याख्या; Banking, Banking Company इत्यादी
Section 6	बँकिंग कंपनी कोणता व्यवसाय करू शकते
Section 11	Paid-up capital आणि reserves संबंधी आवश्यकता
Section 16	बँकांच्या संचालक मंडळाशी संबंधित निर्बंध
Section 17	Reserve Fund
Section 20	संचालकांना कर्ज देण्यावरील निर्बंध
Section 22	Banking Licence
Section 23	नवीन शाखा/व्यवसायाचे ठिकाण उघडण्याचे नियमन
Section 24	Liquid Assets / SLR संबंधी तरतुदी
Section 29	Accounts and Balance Sheet
Section 30	Audit
Section 35	RBI ची Inspection करण्याची शक्ती
Section 35A	RBI चे Directions देण्याचे अधिकार
Section 35B	व्यवस्थापनाशी संबंधित नियंत्रण
Section 44A	Amalgamation
Section 45	Reconstruction / Amalgamation संबंधी तरतुदी
Section 47A	RBI कडून दंडात्मक कारवाई

या तरतुदी RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये बँकांच्या नियमन व पर्यवेक्षणाच्या संदर्भात स्पष्ट केल्या आहेत. (Reserve Bank of India)

1.4.6 “Banking” ची वैधानिक व्याख्या — Section 5(b)

Banking Regulation Act मधील सर्वात मूलभूत संकल्पनांपैकी एक म्हणजे Banking.

कायद्यानुसार Banking म्हणजे जनतेकडून ठेवी स्वीकारणे आणि त्या ठेवींचा उपयोग lending किंवा investment साठी करणे. अशा ठेवी मागणीवर किंवा अन्यथा परतफेड करण्यायोग्य असतात आणि चेक, ड्राफ्ट, आदेश किंवा इतर माध्यमातून काढता येतात. (India Code)

सोप्या भाषेत

Public Deposits → Lending / Investment → Repayment

उदा., एखाद्या व्यक्तीने बँकेत ₹50,000 बचत खात्यात जमा केले. बँक हा निधी स्वतःकडे निष्क्रिय ठेवत नाही; बँक आपल्या नियामक चौकटीत त्यातील निधी कर्ज देण्यासाठी किंवा गुंतवणुकीसाठी वापरते.

यामुळे बँक ही financial intermediary म्हणून कार्य करते.

1.4.7 Section 6 — बँकिंग कंपनी करू शकणारे व्यवसाय

Banking Regulation Act मधील Section 6 बँकिंग कंपनीला बँकिंग व्यवसायाशी संबंधित विविध प्रकारचे व्यवसाय करण्यास परवानगी देते.

यामध्ये उदाहरणार्थ पुढील प्रकारच्या सेवा येतात:

कर्ज व आगाऊ रक्कम देणे
Bills of Exchange संबंधित व्यवहार
Letter of Credit
Guarantees
सुरक्षित ठेव लॉकर (Safe Deposit Locker)
Remittance संबंधित सेवा
ग्राहकांच्या वतीने काही आर्थिक व्यवहार
बँकिंगशी संबंधित इतर अनुमत व्यवसाय

RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये Section 6 ला banking companies कोणत्या प्रकारच्या व्यवसायात सहभागी होऊ शकतात यासंबंधी महत्त्वाची तरतूद म्हणून नमूद केले आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.8 Section 11 — भांडवल व राखीव निधी

बँकेची आर्थिक क्षमता मजबूत असणे आवश्यक असल्यामुळे Banking Regulation Act मध्ये paid-up capital आणि reserves संबंधी तरतुदी करण्यात आल्या आहेत.

बँकेकडे पुरेसे भांडवल असणे हे तिच्या आर्थिक सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे आहे. बँकेच्या आर्थिक स्थितीचे परीक्षण करताना तिचे भांडवल, राखीव निधी, मालमत्ता, दायित्वे आणि इतर आर्थिक निर्देशक महत्त्वाचे ठरतात.

RBI च्या पर्यवेक्षणात्मक चौकटीत Section 11 अंतर्गत minimum paid-up capital आणि reserves संबंधी तरतुदींचा उल्लेख केला आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.9 Section 20 — संचालकांना कर्ज देण्यावरील निर्बंध

बँकेच्या संचालकांना किंवा त्यांच्या हितसंबंधांशी संबंधित व्यक्ती/संस्थांना बँकेकडून अनियंत्रित पद्धतीने कर्ज दिल्यास conflict of interest निर्माण होऊ शकतो.

म्हणून Banking Regulation Act मध्ये संचालक आणि त्यांच्याशी संबंधित हितसंबंध असलेल्या व्यक्ती किंवा संस्थांना कर्ज देण्यावर विशिष्ट निर्बंध आहेत.

यामागील मूलभूत विचार असा आहे:

बँकेच्या निधीचा गैरवापर टाळणे → हितसंबंधांचा संघर्ष कमी करणे → ठेवीदारांचे संरक्षण

RBI च्या अधिकृत अहवालात Section 20 अंतर्गत संचालक व त्यांच्याशी संबंधित काही व्यक्ती/संस्थांना कर्ज किंवा आगाऊ रक्कम देण्यावरील निर्बंध स्पष्ट केले आहेत. (Reserve Bank of India)

1.4.10 Section 22 — Banking Licence

बँकिंग व्यवसाय सुरू करण्यासाठी Banking Licence ही अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे.

Banking Regulation Act अंतर्गत बँकिंग व्यवसाय सुरू करणाऱ्या पात्र banking company ला RBI कडून परवाना आवश्यक असतो. RBI परवाना देताना संबंधित संस्थेची आर्थिक क्षमता, व्यवस्थापन, सार्वजनिक हित, बँकिंग व्यवसायाची व्यवहार्यता आणि नियामक आवश्यकता यांचा विचार करते. (Reserve Bank of India)

उदाहरण

एखाद्या कंपनीला “XYZ Bank Ltd.” या नावाने संस्था सुरू करायची आहे म्हणून ती केवळ कंपनी नोंदणी करून बँकिंग व्यवसाय सुरू करू शकत नाही. तिला लागू असलेल्या कायदेशीर आणि नियामक आवश्यकतांची पूर्तता करून RBI कडून आवश्यक परवाना मिळवावा लागतो.

1.4.11 Section 23 — शाखा उघडण्याचे नियमन

बँकांनी नवीन शाखा किंवा व्यवसायाचे ठिकाण उघडताना नियामक चौकटीचे पालन करणे आवश्यक आहे.

याचा उद्देश बँकांच्या शाखाविस्तारामध्ये शिस्त राखणे आणि बँकिंग सेवा योग्य पद्धतीने उपलब्ध करून देणे हा आहे.

RBI च्या नियामक चौकटीमध्ये Banking Regulation Act च्या तरतुदींच्या आधारे शाखा विस्तार आणि नवीन banking outlets चे नियमन केले जाते. (Reserve Bank of India)

1.4.12 Section 24 — Liquidity / Statutory Liquidity Requirement

बँकेकडे ठरावीक स्वरूपातील तरल मालमत्ता (liquid assets) असणे आवश्यक असते. यामुळे बँकेला तिच्या आर्थिक जबाबदाऱ्या पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक तरलता राखता येते.

याच संदर्भात Statutory Liquidity Ratio (SLR) ही संकल्पना महत्त्वाची आहे.

SLR च्या माध्यमातून बँकांना त्यांच्या नियामक चौकटीप्रमाणे काही प्रमाणात पात्र liquid assets राखावे लागतात.

RBI च्या अधिकृत अहवालांमध्ये Section 24 चा संबंध SLR शी जोडण्यात आला आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.13 Section 29 — Accounts and Balance Sheet

बँकांच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये पारदर्शकता राहण्यासाठी त्यांना त्यांच्या खात्यांची आणि आर्थिक स्थितीची माहिती निर्धारित स्वरूपात तयार करणे आवश्यक असते.

Balance Sheet आणि संबंधित आर्थिक विवरणे बँकेच्या आर्थिक स्थितीचे चित्र स्पष्ट करतात.

यामुळे पुढील बाबींचे परीक्षण करता येते:

बँकेच्या ठेवी
कर्जे व advances
गुंतवणूक
भांडवल
राखीव निधी
नफा किंवा तोटा
इतर मालमत्ता व दायित्वे

1.4.14 Section 30 — Audit

बँकेच्या आर्थिक व्यवहारांची विश्वासार्हता तपासण्यासाठी Audit अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

लेखापरीक्षणाद्वारे बँकेच्या खात्यांची, आर्थिक विवरणांची आणि संबंधित नोंदींची तपासणी केली जाते.

Banking Regulation Act मध्ये बँकांच्या audit संदर्भात स्वतंत्र तरतुदी आहेत आणि RBI च्या नियामक चौकटीमध्ये Section 30 चा उल्लेख केला जातो. (Reserve Bank of India)

1.4.15 Section 35 — RBI ची तपासणी करण्याची शक्ती

बँकिंग क्षेत्राच्या सुरक्षिततेसाठी केवळ नियम बनविणे पुरेसे नसून बँका त्या नियमांचे पालन करीत आहेत की नाही हे तपासणेही आवश्यक आहे.

Section 35 अंतर्गत RBI ला बँकांची inspection करण्याचे अधिकार आहेत.

या तपासणीचा उद्देश बँकेची आर्थिक स्थिती, व्यवस्थापन, व्यवहार आणि लागू असलेल्या नियामक अटींचे पालन यांचे परीक्षण करणे हा आहे.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, on-site inspection हे बँकांच्या पर्यवेक्षणातील महत्त्वाचे साधन आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.16 Section 35A — RBI चे निर्देश

Banking Regulation Act अंतर्गत RBI ला बँकांच्या कार्यपद्धतीसंदर्भात आवश्यक निर्देश देण्याचे अधिकार आहेत.

हे निर्देश विशेषतः पुढील बाबींशी संबंधित असू शकतात:

सार्वजनिक हित
ठेवीदारांचे हित
बँकिंग धोरण
बँकिंग व्यवस्थेची सुरक्षितता
आर्थिक स्थैर्य

RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये Section 35A हा बँकांना directions देण्याच्या अधिकाराशी संबंधित महत्त्वाचा भाग म्हणून नमूद केला आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.17 Section 35B — बँक व्यवस्थापनावरील नियंत्रण

बँकेचे व्यवस्थापन हे बँकेच्या सुरक्षित आणि कार्यक्षम कार्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे काही वरिष्ठ व्यवस्थापकीय नियुक्त्या आणि त्यांच्या अटींशी संबंधित बाबींवर RBI ची नियामक भूमिका आहे.

यामागील उद्देश बँकांच्या व्यवस्थापनात योग्य प्रशासन, उत्तरदायित्व आणि ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण सुनिश्चित करणे हा आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.18 बँकांचे विलिनीकरण आणि पुनर्रचना

Banking Regulation Act मध्ये बँकांच्या amalgamation, reconstruction आणि winding up संदर्भातही तरतुदी आहेत.

आर्थिक अडचणीत आलेल्या बँकेच्या बाबतीत तिच्या ठेवीदारांचे आणि बँकिंग व्यवस्थेचे हित लक्षात घेऊन नियामक हस्तक्षेपाची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते.

RBI च्या मते, Banking Regulation Act बँकेच्या स्थापनेपासून ते amalgamation पर्यंतच्या विविध बाबींना कायदेशीर चौकट प्रदान करतो. (Reserve Bank of India)

1.4.19 सहकारी बँकांशी संबंध

Banking Regulation Act च्या सुरुवातीच्या काळात सहकारी संस्थांवर या कायद्याचा प्रभाव मर्यादित होता. पुढे Section 56 समाविष्ट करून सहकारी बँकांवर बँकिंग कायद्याच्या तरतुदी लागू करण्यात आल्या.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, मार्च 1966 पासून Banking Regulation Act मधील संबंधित तरतुदी सहकारी बँकांना लागू झाल्या. त्यामुळे सहकारी बँकांच्या बाबतीत RBI तसेच संबंधित राज्य/केंद्र सरकारच्या कायदेशीर चौकटींचा संबंध निर्माण झाला. (Reserve Bank of India)

यामुळे सहकारी बँकांचे नियमन हे commercial banks पेक्षा काही बाबतीत वेगळे स्वरूप धारण करते.

1.4.20 RBI आणि Banking Regulation Act — संबंध

खालील आकृतीद्वारे हा संबंध समजून घेता येतो:

Banking Regulation Act, 1949

│

▼

Reserve Bank of India

│

┌────────────────┼────────────────┐

▼ ▼ ▼

Licensing Regulation Supervision

│ │ │

▼ ▼ ▼

नवीन बँका/ Banking Inspection &

परवाने activities monitoring

│

▼

Depositor Protection

│

▼

Financial Stability

RBI कडे असलेले नियामक अधिकार वेगवेगळ्या कायद्यांमधून येतात; Banking Regulation Act हा banking companies च्या regulation आणि supervision साठी विशेषतः महत्त्वाचा कायदा आहे. (Reserve Bank of India)

1.4.21 Banking Regulation Act चे महत्त्व

Banking Regulation Act, 1949 मुळे भारतीय बँकिंग व्यवस्थेला एक सुसंघटित कायदेशीर चौकट मिळाली.

या कायद्याचे महत्त्व पुढीलप्रमाणे आहे:

पहिले, बँकिंग व्यवसायाला कायदेशीर शिस्त प्राप्त झाली.

दुसरे, बँक सुरू करण्यासाठी आणि बँकिंग व्यवसाय करण्यासाठी नियामक नियंत्रणाची व्यवस्था निर्माण झाली.

तिसरे, RBI ला बँकांचे निरीक्षण व पर्यवेक्षण करण्यासाठी महत्त्वाचे अधिकार प्राप्त झाले.

चौथे, बँकांच्या भांडवल, तरलता, लेखे आणि लेखापरीक्षणासंबंधी नियमन शक्य झाले.

पाचवे, ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण करण्यासाठी नियामक यंत्रणा अधिक मजबूत झाली.

सहावे, बँकांच्या व्यवस्थापनातील हितसंबंधांचा संघर्ष आणि निधीच्या गैरवापरास प्रतिबंध करण्यासाठी तरतुदी करण्यात आल्या.

सातवे, बँकांच्या विलिनीकरण, पुनर्रचना आणि परिसमापनासाठी कायदेशीर चौकट उपलब्ध झाली.

1.4.22 आधुनिक काळातील Banking Regulation

भारतीय बँकिंग व्यवस्था काळानुसार मोठ्या प्रमाणावर बदलली आहे. आज बँकिंगमध्ये digital banking, mobile banking, internet banking, electronic payments, cybersecurity, data protection, financial inclusion आणि technology-based financial services यांना मोठे महत्त्व आहे.

त्यामुळे बँकांचे नियमनही केवळ पारंपरिक शाखा व रोख व्यवहारांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. RBI च्या नियामक चौकटीत बँकांची सुरक्षितता, ग्राहक संरक्षण, transparency, risk management, financial stability आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाशी संबंधित जोखमी यांनाही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. (Reserve Bank of India)

म्हणूनच Banking Regulation Act, 1949 हा भारतीय बँकिंग व्यवस्थेच्या मूलभूत कायदेशीर चौकटीतील केंद्रस्थानी असलेला कायदा मानला जातो; मात्र आधुनिक बँकिंगचे संपूर्ण नियमन समजून घेण्यासाठी RBI Act, payment-system laws, KYC/AML framework आणि इतर संबंधित कायदे व नियामक निर्देश यांचाही अभ्यास आवश्यक आहे. RBI च्या 2025 च्या नियामक साहित्यामध्ये बँकिंग क्षेत्रासाठी विविध संबंधित कायदे एकत्रितपणे दर्शविले आहेत. (Reserve Bank of India)

1.4.23 विद्यार्थ्यांसाठी संकल्पना-साखळी

जनतेच्या ठेवी

↓

बँकेकडे निधी

↓

कर्ज व गुंतवणूक

↓

बँकेची आर्थिक जोखीम

↓

नियमनाची आवश्यकता

↓

Banking Regulation Act, 1949

↓

RBI चे Regulation & Supervision

↓

ठेवीदारांचे संरक्षण

↓

बँकिंग व्यवस्थेची सुरक्षितता

↓

आर्थिक स्थैर्य

1.4.24 प्रकरणाचा सारांश

Banking Regulation Act, 1949 हा भारतातील बँकिंग व्यवसायाच्या नियमनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा कायदा आहे. या कायद्याद्वारे बँकिंगची वैधानिक व्याख्या करण्यात आली असून बँकांच्या व्यवसायाचे स्वरूप, परवाना, शाखा विस्तार, भांडवल, व्यवस्थापन, कर्जावरील निर्बंध, लेखे, लेखापरीक्षण, तपासणी आणि RBI चे निर्देश यांसाठी कायदेशीर चौकट उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.

या कायद्यामुळे RBI ला बँकांचे नियमन आणि पर्यवेक्षण करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण अधिकार मिळाले. त्यातून बँकिंग क्षेत्रातील शिस्त, ठेवीदारांचे संरक्षण आणि वित्तीय स्थैर्य यांना आधार मिळाला. सहकारी बँकांनाही पुढे Section 56 द्वारे या कायदेशीर चौकटीशी जोडण्यात आले.

त्यामुळे Banking Regulation Act, 1949 हा भारतीय बँकिंग व्यवस्थेच्या नियमनाचा एक मूलभूत कायदेशीर आधार आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Banking Regulation Act, 1949 — बँकिंग विनियमन अधिनियम, 1949
Banking Company — बँकिंग कंपनी
Banking Licence — बँकिंग परवाना
Depositor — ठेवीदार
Regulation — विनियमन
Supervision — पर्यवेक्षण
Inspection — तपासणी
Amalgamation — विलिनीकरण
Reconstruction — पुनर्रचना
Liquidation/Winding up — परिसमापन
Statutory Liquidity Ratio — वैधानिक तरलता प्रमाण
Paid-up Capital — अदा केलेले भागभांडवल
Reserve Fund — राखीव निधी

स्वाध्यायासाठी प्रश्न

दीर्घोत्तरी प्रश्न

Banking Regulation Act, 1949 ची आवश्यकता स्पष्ट करा.
Banking Regulation Act, 1949 ची प्रमुख उद्दिष्टे स्पष्ट करा.
Banking Regulation Act मधील बँकिंग व्यवसायाच्या नियमनासंबंधी प्रमुख तरतुदी स्पष्ट करा.
Banking Regulation Act अंतर्गत RBI ची नियामक व पर्यवेक्षणात्मक भूमिका स्पष्ट करा.
Section 22, Section 23, Section 35 आणि Section 35A यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
Banking Regulation Act चा ठेवीदारांच्या संरक्षणातील सहभाग स्पष्ट करा.

लघुत्तरी प्रश्न

Banking Regulation Act, 1949 म्हणजे काय?
Banking ची वैधानिक व्याख्या कोणत्या कलमात आहे?
Section 22 कशाशी संबंधित आहे?
Section 35 चे महत्त्व काय?
Section 35A कशाशी संबंधित आहे?
Banking Regulation Act सहकारी बँकांना कधी लागू करण्यात आला?
Section 24 कशाशी संबंधित आहे?
Banking Licence म्हणजे काय?

वस्तुनिष्ठ प्रश्न

1. Banking Regulation Act कोणत्या वर्षी लागू झाला?
A) 1934
B) 1949
C) 1955
D) 1969

उत्तर: B) 1949

2. Banking ची वैधानिक व्याख्या कोणत्या कलमात आहे?
A) Section 2
B) Section 5
C) Section 22
D) Section 35

उत्तर: B) Section 5

3. Banking Licence शी संबंधित प्रमुख कलम कोणते?
A) Section 11
B) Section 20
C) Section 22
D) Section 30

उत्तर: C) Section 22

4. RBI च्या Bank Inspection शी संबंधित कलम कोणते?
A) Section 16
B) Section 24
C) Section 35
D) Section 47

उत्तर: C) Section 35

5. RBI ला बँकांना Directions देण्याचा अधिकार कोणत्या कलमाशी संबंधित आहे?
A) Section 6
B) Section 20
C) Section 35A
D) Section 44

उत्तर: C) Section 35A

Sources Used / संदर्भ

Government of India, India Code. The Banking Regulation Act, 1949 (Act No. 10 of 1949). — विशेषतः Section 5 मधील “Banking” ची वैधानिक व्याख्या आणि अधिनियमातील तरतुदी. (India Code)
Reserve Bank of India. RBI’s Functions and Working, Chapter 7: Regulation of Commercial Banks. — Banking Regulation Act ची पार्श्वभूमी, RBI चे regulatory/supervisory powers, licensing, branch regulation आणि co-operative banking framework. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. Report on Trend and Progress / Regulatory and Supervisory Framework संबंधित अधिकृत सामग्री. — Section 11, 18, 22, 24, 29, 30, 35, 35A, 35B आणि 47A यांसंबंधी RBI च्या नियामक अधिकारांचे स्पष्टीकरण. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. Chronology of Events – Banking Regulation. — Banking Companies Act, 1949 च्या अंमलबजावणीची ऐतिहासिक माहिती व पुढील Banking Regulation Act नामकरण. (System Health)
Reserve Bank of India. Handbook / Legislative Framework for Regulation of Banks, 2025. — बँकिंग क्षेत्रावर लागू असलेल्या संबंधित कायदेशीर चौकटींचा संदर्भ. (Reserve Bank of India)

[Note: वरील मजकूर विविध अधिकृत स्रोतांतील तथ्ये व कायदेशीर तरतुदी तपासून स्वतंत्रपणे मराठीत मांडलेला आहे. कायद्याच्या मूळ शब्दरचनेचा आवश्यक तेथेच संदर्भ घेतला आहे; पाठ्यपुस्तकातील विवेचन हे स्वतंत्र स्पष्टीकरण आहे.]

Module 2: भारतातील बँकिंगची रचना

(Structure of Banking in India)

2.1 भारतीय रिझर्व्ह बँक — Reserve Bank of India (RBI)

2.1.1 प्रस्तावना

भारतातील बँकिंग व्यवस्थेच्या शीर्षस्थानी भारतीय रिझर्व्ह बँक (Reserve Bank of India—RBI) ही देशाची केंद्रीय बँक (Central Bank) म्हणून कार्य करते.

सामान्य बँका प्रामुख्याने व्यक्ती, व्यापारी, उद्योग आणि संस्थांना ठेवी, कर्जे, पैसे हस्तांतरण, डिजिटल बँकिंग इत्यादी सेवा देतात. त्याउलट केंद्रीय बँकेचे कार्य संपूर्ण देशाच्या चलन, पत, बँकिंग व्यवस्था, वित्तीय स्थैर्य आणि मौद्रिक धोरणाशी संबंधित असते.

RBI स्वतःला भारताची central bank म्हणून स्पष्ट करते आणि तिच्या कार्यांमध्ये monetary policy, financial-system regulation and supervision, payment and settlement systems, foreign exchange management, currency management तसेच Government आणि banks ची banker म्हणून भूमिका यांचा समावेश होतो. (Reserve Bank of India)

2.1.2 RBI ची स्थापना

भारतात केंद्रीय बँक स्थापन करण्याची कल्पना Hilton Young Commission च्या शिफारशींच्या पार्श्वभूमीवर पुढे आली.

Reserve Bank of India Act, 1934 हा RBI च्या स्थापनेचा वैधानिक आधार आहे. RBI ने 1 एप्रिल 1935 रोजी आपले कार्य सुरू केले. प्रारंभी RBI चे केंद्रीय कार्यालय कोलकाता येथे होते आणि 1937 मध्ये ते कायमस्वरूपी मुंबई येथे हलविण्यात आले. (Reserve Bank of India)

RBI सुरुवातीला shareholder-owned statutory institution होती. पुढे 1 जानेवारी 1949 रोजी RBI चे राष्ट्रीयीकरण झाले. (System Health)

महत्त्वाची कालरेषा

वर्ष/तारीख	घटना
1926	Hilton Young Commission च्या शिफारशींची पार्श्वभूमी
1934	Reserve Bank of India Act पारित
1 एप्रिल 1935	RBI ने कार्य सुरू केले
1937	केंद्रीय कार्यालय मुंबईला हलविण्यात आले
1 जानेवारी 1949	RBI चे राष्ट्रीयीकरण
1949	Banking Companies Act लागू
पुढील काळ	RBI ची regulatory, monetary, developmental आणि supervisory भूमिका विस्तारली

RBI च्या अधिकृत इतिहासानुसार, तिची स्थापना देशातील चलन व पतव्यवस्थेचे नियमन आणि monetary stability राखण्यासाठी करण्यात आली. (Reserve Bank of India)

2.1.3 RBI ची स्थापना करण्यामागील उद्देश

RBI Act च्या प्रस्तावनेत RBI स्थापनेचा मूलभूत उद्देश banknotes चे issue नियमन करणे, reserves राखून monetary stability सुनिश्चित करणे आणि देशातील currency and credit system देशाच्या हितासाठी चालविणे असा मांडला आहे. आधुनिक काळात मौद्रिक धोरणाचे प्राथमिक उद्दिष्ट price stability, तसेच growth चा विचार करणे, असे RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये स्पष्ट केले आहे. (Reserve Bank of India)

यावरून RBI च्या स्थापनेमागील प्रमुख हेतू पुढीलप्रमाणे समजता येतात:

चलन व्यवस्थेचे नियमन करणे.
मौद्रिक स्थैर्य राखणे.
पतव्यवस्थेचे नियमन करणे.
बँकिंग व्यवस्थेवर देखरेख ठेवणे.
सरकारला बँकिंग सेवा उपलब्ध करून देणे.
बँकांना आवश्यक ते केंद्रीय बँकिंग सहकार्य देणे.
देशातील वित्तीय स्थैर्याला आधार देणे.

2.1.4 RBI चे स्वरूप

RBI ही सामान्य commercial bank नाही.

तिचे स्वरूप समजण्यासाठी खालील तुलना उपयुक्त आहे:

घटक	Commercial Bank	RBI
मुख्य भूमिका	ग्राहकांना बँकिंग सेवा	संपूर्ण बँकिंग व वित्तीय प्रणालीचे नियमन
ठेवी	ग्राहकांकडून स्वीकारते	सामान्य ग्राहकांची commercial deposits स्वीकारणे हा मुख्य व्यवसाय नाही
कर्ज	ग्राहकांना देते	Banking system ला central-bank liquidity support देऊ शकते
चलननिर्मिती	स्वतः currency issue करत नाही	Banknotes issue करण्याची प्रमुख जबाबदारी
Monetary Policy	पालन करते	तयार/अंमलात आणते/नियंत्रित करते
Bank Supervision	अधीन राहते	नियमन व पर्यवेक्षण करते
Government	ग्राहक असू शकते	Government ची banker व debt manager म्हणून कार्य करते

2.1.5 RBI ची प्रमुख कार्ये

RBI ची कार्ये मोठ्या प्रमाणावर पुढील गटांमध्ये विभागता येतात:

RBI

│

┌──────────────────┼──────────────────┐

↓ ↓ ↓

Monetary Role Banking Regulation Currency

│ │ Management

↓ ↓ ↓

Monetary Policy Bank Supervision Note Issue

│ │

└──────────────┬───┘

↓

Financial Stability

│

┌──────────────┼──────────────┐

↓ ↓ ↓

Government Banks Foreign Exchange

Banker Banker Manager

│ │ │

└──────────────┼──────────────┘

↓

Developmental Role

RBI च्या अधिकृत Annual Report मध्ये तिच्या प्रमुख कार्यांमध्ये banknotes issue, monetary authority, financial-system regulation and supervision, payment-system regulation, foreign-exchange management, foreign-exchange reserves, banker to banks and governments, debt management आणि developmental functions यांचा समावेश केला आहे. (System Health)

2.1.6 चलन जारी करण्याचे कार्य — Issue of Currency

RBI चे सर्वात महत्त्वाचे पारंपरिक कार्य म्हणजे चलनी नोटांचे व्यवस्थापन (Currency Management).

RBI:

banknotes जारी करते,
चलनी नोटांची देवाणघेवाण करते,
खराब/अयोग्य नोटा चलनातून काढते,
देशात पुरेशा प्रमाणात चांगल्या दर्जाच्या नोटांचा पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी काम करते.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, RBI banknotes issue, exchange आणि destruction करते तसेच भारत सरकारने mint केलेली नाणी circulation मध्ये आणते. (System Health)

महत्त्वाची टीप

भारतात नाणी भारत सरकार mint करते, तर RBI त्यांचे circulation व्यवस्थापित करते. त्यामुळे “RBI सर्व पैसा छापते” असे म्हणणे अचूक नाही.

2.1.7 मौद्रिक प्राधिकरण — Monetary Authority

RBI ही भारताची Monetary Authority आहे.

मौद्रिक धोरणाद्वारे अर्थव्यवस्थेतील पैसा, पत, liquidity आणि interest-rate conditions यांच्यावर प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न केला जातो.

RBI च्या आधुनिक monetary-policy framework मध्ये price stability ला प्राथमिक महत्त्व आहे आणि growth चा विचारही केला जातो. (Reserve Bank of India)

मौद्रिक धोरणाची साधने

विद्यार्थ्यांनी पुढील संज्ञा विशेषतः लक्षात ठेवाव्यात:

Repo Rate
Reverse Repo Rate
Bank Rate
Cash Reserve Ratio (CRR)
Statutory Liquidity Ratio (SLR)
Open Market Operations (OMO)
Standing Deposit Facility (SDF)
Marginal Standing Facility (MSF)

ही सर्व साधने आणि त्यांची आधुनिक रचना पुढील अध्यायांमध्ये अधिक सविस्तरपणे अभ्यासता येईल.

2.1.8 बँकांची बँक — Banker to Banks

RBI ला “Banker’s Bank” असेही म्हटले जाते.

Commercial banks साठी RBI ची भूमिका काही प्रमाणात त्याच प्रकारची असते जशी commercial bank ची सामान्य ग्राहकांसाठी असते.

RBI:

scheduled banks ची accounts ठेवते,
banking system ला liquidity support देते,
आवश्यक परिस्थितीत lender of last resort म्हणून कार्य करू शकते,
बँकांच्या reserve requirements शी संबंधित भूमिका बजावते.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, ती scheduled banks ची banking accounts maintain करते. (System Health)

2.1.9 Lender of Last Resort

बँकिंग व्यवस्थेत एखाद्या बँकेला अचानक liquidity ची समस्या निर्माण झाल्यास आणि सामान्य स्रोतांमधून आवश्यक निधी उपलब्ध होत नसल्यास केंद्रीय बँक काही परिस्थितींमध्ये अंतिम कर्जदाता म्हणून कार्य करू शकते.

यालाच:

Lender of Last Resort (LOLR)

असे म्हणतात.

ही भूमिका बँकिंग व्यवस्थेतील liquidity stress कमी करण्यासाठी आणि financial stability राखण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

RBI च्या अधिकृत Annual Report मध्ये monetary authority म्हणून RBI च्या कार्यामध्ये lender of last resort ची भूमिका स्पष्टपणे नमूद केली आहे. (System Health)

2.1.10 सरकारची बँकर — Banker to Government

RBI केंद्र सरकार आणि राज्य सरकारांसाठी banker म्हणून कार्य करते.

या भूमिकेत RBI:

Government accounts हाताळते,
सरकारी व्यवहारांशी संबंधित banking services देते,
Government securities/public debt management मध्ये भूमिका बजावते,
सरकारच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये मध्यवर्ती बँक म्हणून कार्य करते.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, ती Central आणि State Governments ची banker म्हणून तसेच government debt manager म्हणून कार्य करते. (System Health)

2.1.11 परकीय चलन व्यवस्थापन — Manager of Foreign Exchange

RBI भारतातील foreign exchange market च्या नियमन आणि व्यवस्थापनात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

Foreign Exchange Management Act, 1999 (FEMA) अंतर्गत RBI ला परकीय चलनाशी संबंधित अनेक नियामक कार्ये करण्याचा अधिकार आहे.

यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश होतो:

foreign exchange market चे नियमन,
foreign exchange transactions चे नियमन,
external payments सुलभ करणे,
foreign exchange reserves चे व्यवस्थापन,
परकीय चलन बाजाराचा सुव्यवस्थित विकास.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, foreign exchange management चा उद्देश external trade आणि payments सुलभ करणे तसेच foreign exchange market च्या orderly development ला प्रोत्साहन देणे हा आहे. (System Health)

2.1.12 परकीय चलन साठ्याचे व्यवस्थापन

भारताकडे असलेले Foreign Exchange Reserves देशाच्या बाह्य आर्थिक स्थैर्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.

RBI देशाच्या foreign exchange reserves चे व्यवस्थापन करते.

यामुळे देशाला:

आंतरराष्ट्रीय देयके करण्याची क्षमता,
external shocks चा सामना करण्याची क्षमता,
foreign exchange market मध्ये स्थैर्य राखण्यास मदत

होते.

RBI च्या Annual Report मध्ये foreign exchange reserves maintain आणि manage करणे हे तिच्या प्रमुख कार्यांपैकी एक म्हणून नमूद आहे. (System Health)

2.1.13 बँकांचे नियमन व पर्यवेक्षण

RBI चे एक अत्यंत महत्त्वाचे आधुनिक कार्य म्हणजे Regulator and Supervisor of the Financial System म्हणून काम करणे.

यामध्ये RBI:

बँकिंग व्यवसायासाठी regulatory framework तयार करते,
बँकांच्या कामकाजावर देखरेख ठेवते,
prudential norms लागू करते,
बँकांच्या सुरक्षिततेशी संबंधित बाबींचे परीक्षण करते,
depositors’ interests चे संरक्षण करण्याचा प्रयत्न करते.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार financial-system regulation चा उद्देश public confidence टिकविणे, depositors’ interest चे संरक्षण करणे आणि सार्वजनिक हितासाठी cost-effective banking services उपलब्ध होण्यास मदत करणे हा आहे. (System Health)

2.1.14 Banking Licence आणि RBI

भारतात बँकिंग व्यवसाय सुरू करण्यासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर चौकटीअंतर्गत RBI ची परवाना देण्याची भूमिका महत्त्वाची आहे.

Banking Regulation Act, 1949 मधील Section 22 banking licence शी संबंधित आहे.

यामुळे कोणत्याही संस्थेला केवळ कंपनी म्हणून नोंदणी करून banking business सुरू करता येत नाही.

2.1.15 Payment and Settlement Systems चे नियमन

आजच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेत payment systems चे महत्त्व प्रचंड वाढले आहे.

RBI payment and settlement systems च्या regulation आणि supervision मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.

यामध्ये electronic payments, payment infrastructure आणि विविध payment arrangements च्या सुरक्षितता व कार्यक्षमतेशी संबंधित बाबी येतात.

भारतात payment systems चे नियमन Payment and Settlement Systems Act, 2007 अंतर्गत केले जाते. RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार, RBI च्या authorization शिवाय भारतात payment system सुरू किंवा operate करता येत नाही. (System Health)

2.1.16 विकासात्मक कार्य — Developmental Role

RBI केवळ नियामक संस्था नाही; भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या विकासातही तिची ऐतिहासिक भूमिका राहिली आहे.

विशेषतः:

कृषी कर्ज,
ग्रामीण पतव्यवस्था,
वित्तीय समावेशन,
संस्थात्मक कर्जव्यवस्था,
वित्तीय बाजारांचा विकास,
banking infrastructure

या क्षेत्रांमध्ये RBI ने विविध काळात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

RBI च्या इतिहासानुसार, development finance च्या क्षेत्रात RBI ने institutional development ला मदत केली आणि DICGC, UTI, IDBI, NABARD इत्यादी संस्थांच्या निर्मितीमध्ये भूमिका बजावली. (Reserve Bank of India)

2.1.17 Financial Stability मधील भूमिका

बँकिंग व्यवस्था ही अर्थव्यवस्थेच्या मूलभूत पायाभूत व्यवस्थेचा भाग आहे. बँकिंग व्यवस्थेत मोठ्या प्रमाणावर अस्थिरता निर्माण झाल्यास तिचा परिणाम उद्योग, व्यापार, गुंतवणूक, रोजगार आणि सामान्य नागरिकांवर होऊ शकतो.

म्हणून RBI:

Regulation → Supervision → Risk Monitoring → Financial Stability

या साखळीद्वारे वित्तीय व्यवस्थेतील स्थैर्याला आधार देण्याचे काम करते.

RBI च्या अधिकृत Functions and Working प्रकाशनात financial stability साठी regulation, supervision आणि इतर central-banking functions यांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. (Reserve Bank of India)

2.1.18 RBI ची कार्ये — एकत्रित तक्ता

कार्य	अर्थ
Monetary Authority	मौद्रिक धोरण तयार व अंमलात आणणे
Currency Authority	नोटांचे issue व currency management
Banker to Banks	बँकांची बँक म्हणून कार्य
Lender of Last Resort	आवश्यक परिस्थितीत अंतिम liquidity support
Banker to Government	केंद्र व राज्य सरकारांची banker
Debt Manager	Government debt management
Financial Regulator	वित्तीय प्रणालीचे नियमन
Banking Supervisor	बँकांवर देखरेख
Forex Manager	परकीय चलनाचे व्यवस्थापन
Reserve Manager	Foreign exchange reserves चे व्यवस्थापन
Payment System Regulator	payment and settlement systems चे नियमन
Developmental Institution	वित्तीय विकासास मदत

वरील कार्यांचे अधिकृत संकलन RBI च्या Annual Report आणि RBI च्या “Functions and Working” प्रकाशनात उपलब्ध आहे. (Reserve Bank of India)

2.1.19 RBI आणि सामान्य नागरिक

RBI चे कार्य केवळ बँका किंवा सरकारपुरते मर्यादित नाही. त्याचा सामान्य नागरिकाच्या दैनंदिन आर्थिक जीवनावरही परिणाम होतो.

उदाहरणार्थ:

महागाई → Monetary Policy → Interest Rates → Loans/Deposits → Household Decisions

तसेच:

Digital Payment → Payment System → Regulation & Security → Consumer Confidence

आणि:

Bank Regulation → Safe Banking System → Depositor Confidence

अशा प्रकारे RBI ची भूमिका सामान्य नागरिकाच्या आर्थिक जीवनाशी अप्रत्यक्षपणे जोडलेली आहे.

2.1.20 RBI ची संघटनात्मक रचना

RBI च्या कारभाराचे सर्वोच्च वैधानिक व्यवस्थापन Central Board of Directors कडे असते. RBI च्या अधिकृत प्रकाशनानुसार Central Board हे RBI च्या affairs आणि business चे general superintendence आणि direction पाहते. Board चे नेतृत्व Governor करतात आणि Deputy Governors त्यांना सहाय्य करतात. (Reserve Bank of India)

सध्याच्या RBI च्या संघटनात्मक रचनेत regulation, supervision, currency management आणि payment & settlement systems यांसारख्या स्वतंत्र कार्यात्मक विभागांचा समावेश आहे. (Reserve Bank of India)

2.1.21 RBI — संकल्पना नकाशा

RBI

│

┌──────────────┼──────────────┐

│ │ │

▼ ▼ ▼

Monetary Banking Currency

Authority Regulation Management

│ │ │

▼ ▼ ▼

Monetary Policy Supervision Note Issue

│ │

└───────┬──────┘

▼

Financial Stability

│

┌──────────┼───────────┐

▼ ▼ ▼

Government Banks Forex

Banker Banker Manager

│ │ │

└──────────┼───────────┘

▼

Developmental Role

│

▼

Indian Economy

2.1.22 RBI चे महत्त्व

भारतीय बँकिंग व्यवस्थेत RBI चे महत्त्व पुढील कारणांमुळे स्पष्ट होते:

1. बँकिंग व्यवस्थेचे नियमन

बँकांच्या कार्याला नियामक चौकट उपलब्ध होते.

2. ठेवीदारांच्या हिताचे संरक्षण

बँकिंग क्षेत्रातील विश्वास टिकविण्यासाठी नियमन आणि पर्यवेक्षण केले जाते.

3. मौद्रिक स्थैर्य

Monetary policy द्वारे price stability आणि आर्थिक परिस्थितीशी संबंधित उद्दिष्टे साध्य करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

4. वित्तीय स्थैर्य

बँका आणि वित्तीय प्रणालीतील जोखमींचे निरीक्षण केले जाते.

5. सुरक्षित payment system

डिजिटल आणि इतर payment systems च्या सुरक्षित व कार्यक्षम विकासासाठी नियमन केले जाते.

6. सरकारला आर्थिक सेवा

Government banking आणि debt management मध्ये RBI ची महत्त्वाची भूमिका असते.

7. आंतरराष्ट्रीय व्यवहार

Foreign exchange management आणि reserves management मुळे देशाच्या बाह्य आर्थिक व्यवहारांना आधार मिळतो.

2.1.23 विद्यार्थ्यांसाठी लक्षात ठेवण्याची संकल्पना

RBI ची भूमिका एका वाक्यात लक्षात ठेवायची असल्यास:

“RBI ही भारताची केंद्रीय बँक असून ती चलन, मौद्रिक धोरण, बँकिंग नियमन, वित्तीय पर्यवेक्षण, परकीय चलन, payment systems आणि Government/Banking system यांच्याशी संबंधित केंद्रीय भूमिका पार पाडते.”

2.1.24 प्रकरणाचा सारांश

Reserve Bank of India ही भारताची केंद्रीय बँक आहे. तिची स्थापना Reserve Bank of India Act, 1934 च्या आधारे झाली आणि तिने 1 एप्रिल 1935 रोजी कार्य सुरू केले. पुढे 1 जानेवारी 1949 रोजी तिचे राष्ट्रीयीकरण झाले. (Reserve Bank of India)

RBI ची भूमिका काळानुसार विस्तारत गेली. पारंपरिकरित्या currency issue, banker to banks आणि banker to government ही तिची प्रमुख कार्ये होती. आधुनिक काळात monetary policy, banking regulation and supervision, payment systems, foreign exchange management, financial stability आणि developmental functions यांनाही मोठे महत्त्व प्राप्त झाले आहे. (Reserve Bank of India)

त्यामुळे RBI ही केवळ “बँकांची बँक” नसून भारतीय वित्तीय व्यवस्थेच्या नियमन, स्थैर्य आणि विकासात मध्यवर्ती भूमिका बजावणारी संस्था आहे.

परीक्षाभिमुख प्रश्न

दीर्घोत्तरी प्रश्न

RBI ची स्थापना, उद्दिष्टे आणि स्वरूप स्पष्ट करा.
RBI ची प्रमुख कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
RBI ला “Banker’s Bank” का म्हणतात?
RBI ची “Monetary Authority” म्हणून भूमिका स्पष्ट करा.
RBI ची Government Banker म्हणून भूमिका स्पष्ट करा.
RBI ची बँकिंग नियामक व पर्यवेक्षक म्हणून भूमिका स्पष्ट करा.
RBI ची आधुनिक काळातील भूमिका स्पष्ट करा.

लघुत्तरी प्रश्न

RBI ची स्थापना केव्हा झाली?
RBI Act कोणत्या वर्षी पारित झाला?
RBI चे राष्ट्रीयीकरण केव्हा झाले?
RBI चे मुख्यालय कोठे आहे?
Banker’s Bank म्हणजे काय?
Lender of Last Resort म्हणजे काय?
RBI ची Monetary Authority म्हणून भूमिका काय आहे?
RBI चे दोन developmental functions लिहा.
RBI चे foreign exchange शी संबंधित कार्य कोणते?
Payment and Settlement Systems म्हणजे काय?

MCQs

1. RBI ने कार्य केव्हा सुरू केले?
A) 1934
B) 1 एप्रिल 1935
C) 1947
D) 1949

उत्तर: B

2. RBI ची स्थापना कोणत्या कायद्याच्या आधारे झाली?
A) Banking Regulation Act, 1949
B) Companies Act, 2013
C) Reserve Bank of India Act, 1934
D) FEMA, 1999

उत्तर: C

3. RBI चे राष्ट्रीयीकरण केव्हा झाले?
A) 1935
B) 1947
C) 1948
D) 1949

उत्तर: D

4. RBI ला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
A) Commercial Bank
B) Central Bank
C) Cooperative Bank
D) Development Bank

उत्तर: B

5. RBI चे एक प्रमुख कार्य कोणते?
A) फक्त personal loans देणे
B) फक्त savings accounts उघडणे
C) Monetary Policy चे संचालन
D) फक्त insurance विकणे

उत्तर: C

Sources Used / संदर्भ

Reserve Bank of India. Brief History of the Reserve Bank of India. — RBI ची स्थापना, RBI Act, 1935 मधील प्रारंभ, राष्ट्रीयीकरण आणि developmental role. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. RBI’s Functions and Working. — RBI चे legal framework, monetary policy, financial regulation, supervision, payment systems आणि इतर केंद्रीय कार्ये. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. Annual Report – Statement of Significant Accounting Policies. — RBI ची प्रमुख कार्ये: currency, monetary authority, financial-system regulation, payment systems, forex, banker to banks/government आणि developmental functions. (System Health)
Reserve Bank of India. Chronology of Events – 1935 to 1949. — 1 एप्रिल 1935 रोजी operations, 1 जानेवारी 1949 रोजी nationalisation आणि 1949 च्या banking legislation ची ऐतिहासिक माहिती. (System Health)
Reserve Bank of India. About Us – Functions of RBI. — monetary authority, regulator/supervisor, currency issuer, forex manager, developmental role, banker to government/banks आणि payment-system regulator. (System Health)
Reserve Bank of India. Payment and Settlement Systems. — Payment and Settlement Systems Act, 2007 आणि payment-system regulation. (System Health)
Reserve Bank of India. Foreign Exchange Management. — foreign exchange management ची पार्श्वभूमी व RBI ची भूमिका. (System Health)
Reserve Bank of India. Organisation Structure. — Central Board आणि RBI च्या functional departments संदर्भातील अधिकृत माहिती. (Reserve Bank of India)

[Note: लेखन पद्धती: या अध्यायातील विवेचन RBI च्या अधिकृत स्रोतांवर आधारित असून मजकूर विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्रपणे, पाठ्यपुस्तकाच्या शैलीत मराठीत मांडला आहे. कायद्याची किंवा अधिकृत दस्तऐवजाची शब्दशः भाषा आवश्यक तेथेच संदर्भित करणे अपेक्षित आहे; उर्वरित स्पष्टीकरण स्वतंत्र शैक्षणिक मांडणी आहे.]

2.2 Commercial Banks — सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील आणि विदेशी बँका

भारतीय बँकिंग व्यवस्थेत Commercial Banks (व्यापारी बँका) यांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. या बँका जनतेकडून ठेवी स्वीकारतात, विविध प्रकारची कर्जे व आगाऊ रक्कम देतात, पैसे हस्तांतरणाची सुविधा उपलब्ध करून देतात आणि व्यापार, उद्योग, शेती, सेवा क्षेत्र तसेच वैयक्तिक आर्थिक गरजा यांना वित्तपुरवठा करतात.

SRTM University च्या B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I अभ्यासक्रमात Commercial Banks अंतर्गत Public Sector Banks, Private Sector Banks आणि Foreign Banks यांचा अभ्यास अपेक्षित आहे.

2.2.1 Commercial Bank म्हणजे काय?

Commercial Bank म्हणजे अशी बँक जी मुख्यतः नफा मिळविण्याच्या उद्देशाने जनतेकडून ठेवी स्वीकारते आणि त्या निधीचा उपयोग कर्जे, advances व इतर अनुमत आर्थिक व्यवहारांसाठी करते.

RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये भारतातील commercial banking sector चे ownership pattern नुसार public sector banks, private sector banks आणि foreign banks असे प्रमुख वर्गीकरण केले आहे. (Reserve Bank of India)

सोप्या भाषेत

जनतेकडून ठेवी

↓

Commercial Bank

↓

कर्जे / Advances / Investments

↓

व्यक्ती + व्यवसाय + उद्योग + इतर क्षेत्रे

यामुळे Commercial Bank ही Financial Intermediary (वित्तीय मध्यस्थ) म्हणून काम करते.

2.2.2 Scheduled Commercial Bank म्हणजे काय?

Scheduled Commercial Bank (SCB) म्हणजे Reserve Bank of India Act, 1934 च्या Second Schedule मध्ये समाविष्ट असलेली Commercial Bank.

भारत सरकारच्या Department of Financial Services नुसार Scheduled Commercial Banks मध्ये Public Sector Banks, Private Sector Banks, Foreign Banks, Regional Rural Banks, Scheduled Payments Banks, Scheduled Small Finance Banks आणि Scheduled Co-operative Banks यांचा समावेश होतो. (Department of Financial Services)

महत्त्वाची संकल्पना

सर्व Scheduled Commercial Banks या Commercial Banks आहेत; परंतु Commercial Banks ची वर्गवारी फक्त Public/Private/Foreign एवढीच मर्यादित नाही.

2.2.3 भारतातील Commercial Banks चे प्रमुख प्रकार

या प्रकरणाच्या अभ्यासासाठी ownership च्या आधारावर पुढील तीन प्रमुख प्रकार महत्त्वाचे आहेत:

COMMERCIAL BANKS

│

┌────────────┼────────────┐

↓ ↓ ↓

Public Sector Private Sector Foreign Banks

Banks Banks

│ │ │

↓ ↓ ↓

Government Private/Indian Foreign

Ownership/ ownership Headquarters

Control structure + India operations

RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये ownership pattern च्या आधारे ही प्रमुख वर्गवारी केली आहे. (Reserve Bank of India)

2.2.4 सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका

Public Sector Banks — PSBs

अर्थ

Public Sector Banks (PSBs) म्हणजे अशा बँका ज्यांची स्थापना किंवा मालकीची रचना सार्वजनिक क्षेत्राशी संबंधित आहे आणि ज्यांच्यावर भारत सरकारचा महत्त्वपूर्ण मालकी हक्क आहे.

Department of Financial Services नुसार Public Sector Banks मध्ये State Bank of India Act, 1955 तसेच Banking Companies (Acquisition and Transfer of Undertakings) Acts, 1970/1980 अंतर्गत स्थापन झालेल्या बँकांचा समावेश होतो. (Department of Financial Services)

सध्याची संख्या

भारत सरकारच्या Department of Financial Services नुसार भारतात सध्या 12 Public Sector Banks कार्यरत आहेत. (Department of Financial Services)

भारतातील 12 Public Sector Banks

क्र.	बँकेचे नाव
1	State Bank of India
2	Punjab National Bank
3	Bank of Baroda
4	Canara Bank
5	Union Bank of India
6	Bank of India
7	Central Bank of India
8	Indian Bank
9	Bank of Maharashtra
10	UCO Bank
11	Punjab & Sind Bank
12	Indian Overseas Bank

ही यादी Department of Financial Services, Government of India च्या अधिकृत माहितीनुसार आहे. (Department of Financial Services)

2.2.5 सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांचा ऐतिहासिक विकास

भारतीय बँकिंगच्या विकासामध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांचे महत्त्व विशेष आहे.

State Bank of India

State Bank of India ची निर्मिती State Bank of India Act, 1955 अंतर्गत झाली.

1969 चे राष्ट्रीयीकरण

19 जुलै 1969 रोजी 14 मोठ्या commercial banks चे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

या घटनेमुळे भारतीय बँकिंग व्यवस्थेचा मोठा भाग सार्वजनिक क्षेत्रात आला.

1980 चे राष्ट्रीयीकरण

1980 मध्ये आणखी 6 commercial banks चे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

या प्रक्रियेमुळे बँकिंगचा विस्तार ग्रामीण आणि अर्धशहरी भागात वाढविणे, प्राधान्य क्षेत्रांना कर्जपुरवठा करणे आणि आर्थिक विकासात बँकांचा सहभाग वाढविणे यांना महत्त्व प्राप्त झाले.

नंतरचे विलिनीकरण

कालांतराने अनेक Public Sector Banks चे consolidation/merger करण्यात आले.

उदाहरणार्थ:

Vijaya Bank + Dena Bank → Bank of Baroda
Oriental Bank of Commerce + United Bank of India → Punjab National Bank
Syndicate Bank → Canara Bank
अनेक State Bank group banks → State Bank of India

Department of Financial Services च्या अधिकृत माहितीनुसार या विलिनीकरणांनंतर सध्या 12 PSBs कार्यरत आहेत. (Department of Financial Services)

2.2.6 Public Sector Banks ची वैशिष्ट्ये

1. सार्वजनिक क्षेत्राशी संबंध

या बँकांमध्ये Government ownership महत्त्वाची असते.

2. व्यापक शाखा जाळे

Public Sector Banks चा देशभर मोठ्या प्रमाणावर शाखा आणि banking outlets चा विस्तार झाला आहे.

उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार 30 जून 2024 रोजी PSBs ची functioning offices संख्या 91,313 होती. (Department of Financial Services)

3. Financial Inclusion मध्ये योगदान

ग्रामीण व निम्न-उत्पन्न गटांपर्यंत बँकिंग सेवा पोहोचविण्यात PSBs ची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.

4. Priority Sector Lending

कृषी, सूक्ष्म व लघु उद्योग, शिक्षण, गृहनिर्माण आणि इतर प्राधान्य क्षेत्रांना कर्जपुरवठ्यात PSBs महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

5. Government Schemes

विविध सरकारी आर्थिक व सामाजिक योजनांच्या अंमलबजावणीत PSBs सहभागी होतात.

6. सरकारी व्यवहार

सरकारी निधी, वेतन, पेन्शन, Direct Benefit Transfer (DBT) आणि विविध सरकारी व्यवहारांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

2.2.7 Public Sector Banks ची कार्ये

Public Sector Banks ची मूलभूत कार्ये इतर commercial banks प्रमाणेच असतात.

प्रमुख कार्ये

ठेवी स्वीकारणे.
कर्जे देणे.
Advances देणे.
पैसे हस्तांतरण करणे.
Cheque clearing सेवा देणे.
ATM आणि Debit Card सेवा.
Internet Banking.
Mobile Banking.
Foreign Exchange संबंधित सेवा.
Letter of Credit.
Bank Guarantee.
सरकारी योजनांमध्ये सहभाग.
Financial Inclusion.
Priority Sector Lending.
व्यापार व उद्योगांना वित्तपुरवठा.

2.2.8 खाजगी क्षेत्रातील बँका

Private Sector Banks — PVBs

अर्थ

Private Sector Banks म्हणजे अशा banking companies ज्या भारतात Banking Regulation Act, 1949 अंतर्गत परवानाधारक असून सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांपेक्षा वेगळ्या ownership structure अंतर्गत कार्य करतात.

Department of Financial Services च्या अधिकृत माहितीनुसार Private Sector Banks या Banking Regulation Act, 1949 अंतर्गत licensed banking companies आहेत. (Department of Financial Services)

RBI च्या अधिकृत नियामक साहित्यामध्ये Private Sector Banks ची व्याख्या Banking Regulation Act अंतर्गत licensed banks म्हणून केली आहे, ज्या Urban Co-operative Banks, Foreign Banks आणि specific statutes अंतर्गत licensed banks यांपेक्षा वेगळ्या आहेत. (System Health)

2.2.9 भारतातील प्रमुख Private Sector Banks

Department of Financial Services च्या अधिकृत यादीमध्ये Private Sector Banks म्हणून खालील बँकांचा समावेश आहे: (Department of Financial Services)

Axis Bank
Bandhan Bank
CSB Bank
City Union Bank
DCB Bank
Dhanlaxmi Bank
Federal Bank
HDFC Bank
ICICI Bank
IndusInd Bank
IDFC FIRST Bank
Jammu & Kashmir Bank
Karnataka Bank
Karur Vysya Bank
Kotak Mahindra Bank
Nainital Bank
RBL Bank
South Indian Bank
Tamilnad Mercantile Bank
YES Bank
IDBI Bank

टीप: बँकांची अधिकृत यादी काळानुसार mergers, licensing, conversion किंवा इतर नियामक बदलांमुळे बदलू शकते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी परीक्षेसाठी “सध्याची संख्या” लिहिताना संबंधित वर्षाचा अधिकृत RBI/DFS स्रोत तपासणे योग्य आहे.

2.2.10 Private Sector Banks ची वैशिष्ट्ये

1. खाजगी मालकीची रचना

या बँकांमध्ये private ownership आणि shareholders ची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.

2. ग्राहक-केंद्रित सेवा

Private sector banks ने अनेकदा customer service, technology आणि digital banking यांना मोठे महत्त्व दिले आहे.

3. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर

Internet banking, mobile banking, digital onboarding, UPI integration, automated services इत्यादींचा व्यापक वापर केला जातो.

4. स्पर्धात्मक वातावरण

Public Sector Banks, Foreign Banks आणि FinTech/payment ecosystem यांच्याशी स्पर्धा करताना private banks विविध products आणि services विकसित करतात.

5. विविध वित्तीय उत्पादने

Private banks कडून:

Savings Accounts
Current Accounts
Loans
Credit Cards
Wealth Management
Investment Products
Digital Payments
Insurance distribution

यांसारख्या विविध सेवा दिल्या जातात.

2.2.11 Private Sector Banks ची कार्ये

Private Sector Banks ची मूलभूत banking functions पुढीलप्रमाणे आहेत:

प्राथमिक कार्ये

1. Deposits स्वीकारणे

Savings Deposit
Current Deposit
Fixed Deposit
Recurring Deposit

2. Loans आणि Advances

Personal Loan
Home Loan
Vehicle Loan
Education Loan
Business Loan
Working Capital Finance

दुय्यम कार्ये

Agency services
Utility services
Fund transfer
Foreign exchange services
Digital banking
Cards
Locker facilities
Payment services

2.2.12 Public Sector Banks आणि Private Sector Banks — तुलना

आधार	Public Sector Banks	Private Sector Banks
मालकी	Government/public-sector ownership महत्त्वाची	Private shareholders/ownership
कायदेशीर आधार	SBI Act किंवा nationalisation statutes लागू असलेल्या PSBs; Banking Regulation framework	Banking Regulation Act, 1949 अंतर्गत licensed banking companies
मुख्य उद्देश	Banking business + सार्वजनिक धोरणांशी संबंधित उद्दिष्टे	Banking business + commercial objectives
शाखा विस्तार	देशभर मोठे नेटवर्क	मोठे आणि technology-driven network
सरकारी योजनांतील भूमिका	महत्त्वपूर्ण	सहभागी होऊ शकतात
Digital Banking	मोठ्या प्रमाणावर	मोठ्या प्रमाणावर
Priority Sector	महत्त्वपूर्ण भूमिका	लागू असलेल्या नियामक norms नुसार
उदाहरणे	SBI, PNB, Bank of Maharashtra	HDFC Bank, ICICI Bank, Axis Bank

महत्त्वाचे: वरील तुलना “एक चांगली/वाईट” अशी मूल्यांकनात्मक तुलना नसून ownership, legal structure आणि operational emphasis यांतील फरक स्पष्ट करण्यासाठी आहे.

2.2.13 विदेशी बँका

Foreign Banks

अर्थ

Foreign Bank म्हणजे ज्या बँकेचे मुख्यालय भारताबाहेर आहे आणि जी भारतात banking operations करते.

भारत सरकारच्या Department of Financial Services नुसार Foreign Bank चे headquarters भारताबाहेर असते आणि ती भारतात offices/operations चालवते. अशा बँकांना RBI च्या नियमांचे तसेच त्यांच्या parent organisation शी संबंधित लागू नियमांचे पालन करावे लागते. (Department of Financial Services)

2.2.14 भारतातील Foreign Banks ची उदाहरणे

RBI च्या अधिकृत बँक निर्देशिकेत भारतात banking presence असलेल्या foreign banks मध्ये विविध देशांतील बँकांचा समावेश आहे. उदाहरणार्थ:

Bank of America
Barclays Bank
BNP Paribas
Deutsche Bank
HSBC
J.P. Morgan Chase Bank
Mizuho Bank
MUFG Bank
Bank of China
Bank of Nova Scotia
DBS Bank
Qatar National Bank

RBI च्या अधिकृत यादीत foreign banks ची विस्तृत नोंद उपलब्ध आहे. (Reserve Bank of India)

2.2.15 भारतात Foreign Banks कशा प्रकारे कार्य करतात?

Foreign banks भारतात मुख्यतः regulatory framework नुसार विविध प्रकारच्या presence द्वारे कार्य करू शकतात.

Department of Financial Services नुसार foreign banks भारतात branch presence किंवा 100% wholly-owned subsidiary (WOS) स्वरूपात operate करू शकतात. (Department of Financial Services)

RBI च्या framework मध्ये foreign banks साठी branch किंवा subsidiary mode शी संबंधित स्वतंत्र नियामक व्यवस्था आहे. (Reserve Bank of India)

संकल्पना

Foreign Bank

│

├───────────────┐

↓ ↓

Branch WOS

Presence (Wholly-Owned

Subsidiary)

│ │

└───────┬───────┘

↓

RBI Regulation

↓

Indian Banking

Market

2.2.16 Foreign Banks ची वैशिष्ट्ये

1. परदेशी मुख्यालय

मूळ parent bank चे headquarters भारताबाहेर असते.

2. भारतीय नियमनाचे पालन

भारतामध्ये कार्यरत असताना foreign banks ना RBI आणि भारतातील लागू कायदे व regulatory requirements चे पालन करावे लागते. (Department of Financial Services)

3. आंतरराष्ट्रीय अनुभव

Foreign banks अनेकदा cross-border banking, international trade finance, foreign exchange आणि multinational corporate banking यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये कार्यरत असतात.

4. Corporate Banking

मोठ्या कंपन्या आणि आंतरराष्ट्रीय व्यवसायांसाठी banking services देण्यात त्यांची उपस्थिती विशेषतः दिसून येते.

5. Trade Finance

Import-export finance, letters of credit, foreign exchange आणि international payment services यांसारख्या क्षेत्रात त्यांची भूमिका असू शकते.

2.2.17 Foreign Banks ची प्रमुख कार्ये

Foreign Banks देखील commercial banking ची मूलभूत कार्ये करतात.

ठेवी

Current Account
Savings Account
Term Deposits

कर्जे

Corporate Loans
Working Capital Finance
Trade Finance
Project Finance
अन्य अनुमत advances

International Banking

Foreign Exchange
Import Finance
Export Finance
Letter of Credit
International Remittances

Investment Banking संबंधित सेवा

लागू नियामक चौकटीच्या अधीन राहून काही foreign banking groups विविध capital-market किंवा financial advisory services देखील देऊ शकतात.

2.2.18 Commercial Banks ची मूलभूत कार्ये

Public, Private आणि Foreign Banks यांच्यात ownership आणि organisational structure मध्ये फरक असला तरी commercial banks ची मूलभूत banking functions मोठ्या प्रमाणावर समान आहेत.

ही कार्ये समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

A. प्राथमिक कार्ये

1. ठेवी स्वीकारणे — Accepting Deposits

Commercial banks चे सर्वात मूलभूत कार्य म्हणजे जनतेकडून ठेवी स्वीकारणे.

प्रमुख प्रकार:

अ) Savings Deposit

सामान्य व्यक्तींच्या बचतीसाठी.

ब) Current Deposit

व्यापारी व व्यवसायिक व्यवहारांसाठी.

क) Fixed Deposit

ठरावीक कालावधीसाठी निधी ठेवण्याची पद्धत.

ड) Recurring Deposit

नियमित अंतराने ठरावीक रक्कम जमा करण्याची पद्धत.

2.2.19 कर्जे आणि Advances देणे

बँका जमा केलेल्या निधीचा नियामक चौकटीत उपयोग कर्जवाटपासाठी करतात.

उदाहरणे:

Personal Loan
Housing Loan
Vehicle Loan
Education Loan
Agricultural Loan
Business Loan
Working Capital Loan
Gold Loan

यातून बँक उत्पन्न मिळवते.

2.2.20 Credit Creation

Commercial banking system मधील एक महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे Credit Creation.

बँका ठेवी स्वीकारून त्यातील उपलब्ध निधीचा नियामक आवश्यकतांनुसार कर्जवाटपासाठी उपयोग करतात. त्यामुळे बँकिंग प्रणाली अर्थव्यवस्थेतील credit availability वाढविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

ही संकल्पना money multiplier, reserve requirements आणि monetary policy यांच्याशी संबंधित आहे.

2.2.21 दुय्यम कार्ये

Commercial banks ची दुय्यम कार्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारांत मांडता येतात:

Secondary Functions

│

├──────────────┐

↓ ↓

Agency Services Utility Services

A. Agency Services

बँक ग्राहकांच्या वतीने काही व्यवहार करते.

उदा.:

Cheques collect करणे
Bills collect करणे
Dividends/interest collection
Payments करणे
Standing Instructions
काही securities व्यवहारांसाठी सेवा

B. Utility Services

ग्राहकांना अतिरिक्त सुविधा देणे.

उदा.:

Locker Facility
ATM
Debit Card
Credit Card
Internet Banking
Mobile Banking
Electronic Fund Transfer
Foreign Exchange Services
Bank Guarantees
Letter of Credit

2.2.22 आधुनिक Commercial Banking

आज Commercial Banking ही केवळ शाखेत जाऊन पैसे जमा करणे किंवा काढणे इतकी मर्यादित राहिलेली नाही.

आधुनिक commercial banking मध्ये:

Traditional Banking + Digital Technology + Data + Payments + Cybersecurity

यांचा समन्वय दिसतो.

उदाहरण

पूर्वी:

ग्राहक

↓

बँक शाखा

↓

फॉर्म

↓

कर्मचारी

↓

व्यवहार

आज:

ग्राहक

↓

Mobile App / Internet Banking

↓

Authentication

↓

Digital Transaction

↓

Instant Confirmation

यामुळे banking services अधिक डिजिटल आणि ग्राहक-केंद्रित झाल्या आहेत.

2.2.23 Financial Inclusion मधील Commercial Banks ची भूमिका

Commercial Banks आर्थिक समावेशनामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

Financial Inclusion म्हणजे समाजातील सर्व घटकांना योग्य, परवडणाऱ्या आणि उपयुक्त financial services उपलब्ध करून देणे.

यामध्ये:

Bank Accounts
Savings
Credit
Insurance
Pension
Digital Payments

यांचा समावेश होतो.

Public आणि private sector banks सोबत RRBs व इतर बँकिंग संस्थाही financial inclusion मध्ये सहभागी आहेत.

2.2.24 Commercial Banks आणि आर्थिक विकास

Commercial Banks आर्थिक विकासाला अनेक मार्गांनी मदत करतात.

बचतीचे संकलन

लहान-लहान बचत

↓

बँक ठेवी

↓

कर्जासाठी उपलब्ध निधी

↓

उद्योग / व्यापार / शेती / सेवा

↓

उत्पादन

↓

रोजगार

↓

आर्थिक विकास

बँकिंग आणि आर्थिक विकासातील संबंध

Savings → Investment → Production → Employment → Income → Economic Growth

म्हणून commercial banks या अर्थव्यवस्थेतील financial intermediation चे महत्त्वाचे माध्यम आहेत.

2.2.25 Public, Private आणि Foreign Banks — संक्षिप्त तुलना

आधार	Public Sector Banks	Private Sector Banks	Foreign Banks
मूलभूत ओळख	सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका	खाजगी क्षेत्रातील banking companies	परदेशी मुख्यालय असलेल्या बँका
मुख्य कायदेशीर/संस्थात्मक आधार	SBI Act / Nationalisation Acts + लागू banking law	Banking Regulation Act, 1949	भारतीय banking regulations + applicable foreign-bank framework
मुख्यालय	भारत	भारत	भारताबाहेर parent headquarters
RBI नियमन	होय	होय	होय
ग्राहक सेवा	Retail + business + government-related banking	Retail + business + digital banking	विशेषतः corporate/international banking मध्ये उपस्थिती
International Banking	काही PSBs चे overseas operations	काही बँकांचे overseas operations	मुख्य वैशिष्ट्य
Financial Inclusion	महत्त्वपूर्ण	महत्त्वपूर्ण	तुलनेने विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये उपस्थिती
उदाहरणे	SBI, PNB, Bank of Maharashtra	HDFC Bank, ICICI Bank, Axis Bank	HSBC, Deutsche Bank, Bank of America

ही तुलना ownership, institutional form आणि सामान्य कार्यक्षेत्र समजण्यासाठी आहे; प्रत्येक बँकेचे प्रत्यक्ष business model वेगळे असू शकते.

2.2.26 Commercial Banks ची अर्थव्यवस्थेतील भूमिका

Commercial Banks ची भूमिका पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

1. बचतीचे संकलन

व्यक्ती व संस्थांच्या बचती बँकिंग प्रणालीमध्ये आणल्या जातात.

2. भांडवल निर्मितीस मदत

संकलित बचत productive investment कडे वळविण्यास मदत होते.

3. कर्जपुरवठा

व्यक्ती, उद्योग, व्यापारी आणि विविध आर्थिक क्षेत्रांना कर्ज उपलब्ध होते.

4. व्यापाराला चालना

Letters of Credit, guarantees, trade finance इत्यादीमुळे व्यापारास मदत होते.

5. रोजगार निर्मिती

कर्जाद्वारे उद्योग आणि व्यवसायांना वित्तपुरवठा झाल्याने आर्थिक क्रियाकलाप वाढू शकतात.

6. आर्थिक समावेशन

बँकिंग सेवा मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत पोहोचविण्यास मदत होते.

7. डिजिटल अर्थव्यवस्था

Digital banking आणि electronic payments मुळे cashless/digital transactions ला चालना मिळते.

2.2.27 महत्त्वाची आधुनिक आकडेवारी

अधिकृत Government of India banking analytics मध्ये उपलब्ध 30 जून 2024 च्या आकडेवारीनुसार commercial banks च्या functioning offices मध्ये:

Public Sector Banks — 91,313
Private Sector Banks — 46,127
Foreign Banks — 840

अशी नोंद आहे. ही आकडेवारी RBI च्या स्रोतावर आधारित असून 30 जून 2024 ची आहे; त्यामुळे ती ऐतिहासिक/संदर्भात्मक आकडेवारी म्हणून वापरावी, “सध्याची” संख्या म्हणून नव्हे. (Department of Financial Services)

ही बाब विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची आहे: बँकांची संख्या आणि शाखांची संख्या वर्षानुसार बदलू शकते.

2.2.28 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

Public Sector Banks

Public Sector Banks = Government/public-sector ownership + commercial banking functions

सध्या भारतात 12 PSBs आहेत. (Department of Financial Services)

Private Sector Banks

Private Sector Banks = Banking Regulation Act, 1949 अंतर्गत licensed banking companies. (Department of Financial Services)

Foreign Banks

Foreign Bank = भारताबाहेर headquarters असलेली आणि भारतात banking operations करणारी bank. (Department of Financial Services)

सर्वांसाठी समान मूलभूत कार्ये

Deposits + Loans + Advances + Payments + Agency Services + Utility Services

2.2.29 संकल्पना नकाशा

COMMERCIAL BANKS

│

┌────────────────┼─────────────────┐

↓ ↓ ↓

PUBLIC PRIVATE FOREIGN

SECTOR SECTOR BANKS

│ │ │

↓ ↓ ↓

Government Private/Indian Foreign

ownership banking company headquarters

│ │ │

└────────────────┼─────────────────┘

↓

COMMON BANKING FUNCTIONS

│

┌────────────────┼─────────────────┐

↓ ↓ ↓

Deposits Loans Payments

│ │ │

└────────────────┼─────────────────┘

↓

Financial Intermediation

↓

Economic Development

2.2.30 प्रकरणाचा सारांश

Commercial Banks या भारतीय बँकिंग व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या वित्तीय मध्यस्थ संस्था आहेत. त्या जनतेकडून ठेवी स्वीकारून कर्जे आणि advances देतात तसेच विविध banking आणि financial services पुरवितात.

Ownership च्या आधारावर भारतातील commercial banking sector मध्ये Public Sector Banks, Private Sector Banks आणि Foreign Banks हे प्रमुख प्रकार आहेत. RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्येही ownership pattern च्या आधारावर ही वर्गवारी केली जाते. (Reserve Bank of India)

Public Sector Banks मध्ये सध्या 12 बँका आहेत. (Department of Financial Services) Private Sector Banks या Banking Regulation Act, 1949 अंतर्गत licensed banking companies आहेत. (Department of Financial Services) Foreign Banks ची headquarters भारताबाहेर असून त्या भारतात RBI च्या regulatory framework अंतर्गत banking operations करतात. (Department of Financial Services)

तिन्ही प्रकारांमध्ये ownership आणि institutional structure मध्ये फरक असला तरी ठेवी स्वीकारणे, कर्ज देणे, payments, agency services आणि utility services ही commercial banking ची मूलभूत कार्ये व्यापकपणे समान आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Commercial Bank — व्यापारी बँक
Scheduled Commercial Bank — अनुसूचित व्यापारी बँक
Public Sector Bank — सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक
Private Sector Bank — खाजगी क्षेत्रातील बँक
Foreign Bank — विदेशी बँक
Deposits — ठेवी
Advances — आगाऊ रक्कम/अग्रिम
Credit Creation — पतनिर्मिती
Financial Intermediation — वित्तीय मध्यस्थी
Financial Inclusion — वित्तीय समावेशन
Agency Services — अभिकर्ता सेवा
Utility Services — उपयुक्तता सेवा
Corporate Banking — कॉर्पोरेट बँकिंग
Trade Finance — व्यापार वित्तपुरवठा
Wholly-Owned Subsidiary — पूर्ण मालकीची उपकंपनी

स्वाध्याय

अ) दीर्घोत्तरी प्रश्न

Commercial Bank म्हणजे काय? तिची प्रमुख कार्ये स्पष्ट करा.
Public Sector Banks म्हणजे काय? त्यांची वैशिष्ट्ये व कार्ये स्पष्ट करा.
भारतातील Public Sector Banks च्या विकासाचा आढावा घ्या.
Private Sector Banks म्हणजे काय? त्यांची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
Foreign Banks म्हणजे काय? भारतातील त्यांच्या कार्यपद्धतीचे स्पष्टीकरण करा.
Public Sector Banks, Private Sector Banks आणि Foreign Banks यांची तुलना करा.
आर्थिक विकासात Commercial Banks ची भूमिका स्पष्ट करा.
Commercial Banks ची प्राथमिक व दुय्यम कार्ये स्पष्ट करा.

ब) लघुत्तरी प्रश्न

Commercial Bank म्हणजे काय?
Scheduled Commercial Bank म्हणजे काय?
भारतात सध्या किती Public Sector Banks आहेत?
दोन Public Sector Banks ची नावे लिहा.
दोन Private Sector Banks ची नावे लिहा.
Foreign Bank म्हणजे काय?
Credit Creation म्हणजे काय?
Agency Services म्हणजे काय?
Utility Services म्हणजे काय?
Financial Intermediation म्हणजे काय?
Foreign Bank भारतात कोणत्या स्वरूपात कार्य करू शकते?
Commercial Banks ची कोणतीही चार कार्ये लिहा.

MCQs

1. खालीलपैकी कोणती Public Sector Bank आहे?

A) HDFC Bank
B) State Bank of India
C) HSBC
D) Deutsche Bank

उत्तर: B) State Bank of India

2. भारतात सध्या किती Public Sector Banks कार्यरत आहेत?

A) 10
B) 11
C) 12
D) 14

उत्तर: C) 12 (Department of Financial Services)

3. Private Sector Banks कोणत्या प्रमुख कायद्याअंतर्गत licensed banking companies म्हणून कार्य करतात?

A) RBI Act, 1934
B) Banking Regulation Act, 1949
C) FEMA, 1999
D) Companies Act, 2013

उत्तर: B) Banking Regulation Act, 1949 (Department of Financial Services)

4. Foreign Bank चे headquarters साधारणपणे कोठे असते?

A) भारतात
B) RBI मध्ये
C) भारताबाहेर
D) राज्य सरकारकडे

उत्तर: C) भारताबाहेर (Department of Financial Services)

5. खालीलपैकी कोणते Commercial Bank चे प्राथमिक कार्य आहे?

A) चलन छापणे
B) Monetary Policy तयार करणे
C) ठेवी स्वीकारणे
D) संसद चालविणे

उत्तर: C) ठेवी स्वीकारणे

6. खालीलपैकी कोणती Private Sector Bank आहे?

A) Bank of Maharashtra
B) Punjab National Bank
C) HDFC Bank
D) Union Bank of India

उत्तर: C) HDFC Bank

7. Foreign Bank चे उदाहरण कोणते?

A) Bank of Maharashtra
B) Punjab National Bank
C) HSBC
D) Canara Bank

उत्तर: C) HSBC

8. Commercial Bank ला Financial Intermediary का म्हणतात?

A) ती फक्त सरकारचे खाते चालवते
B) ती बचतदार आणि कर्जदार यांच्यामध्ये मध्यस्थी करते
C) ती फक्त चलन जारी करते
D) ती फक्त विमा विकते

उत्तर: B

Sources Used / संदर्भ

Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India. Banking – Frequently Asked Questions and Banking Structure. — Scheduled Commercial Banks, Public Sector Banks, Private Sector Banks, Foreign Banks आणि RBI regulation संदर्भातील अधिकृत माहिती. (Department of Financial Services)
Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India. Public Sector Banks. — भारतातील सध्याच्या 12 Public Sector Banks ची अधिकृत यादी. (Department of Financial Services)
Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India. Private Sector Banks. — Private Sector Banks ची अधिकृत यादी. (Department of Financial Services)
Reserve Bank of India. Banks in India / Directory of Bank Offices. — Public Sector, Private Sector आणि Foreign Banks यांची वर्गवारी व बँकिंग संस्थांची अधिकृत माहिती. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. RBI’s Functions and Working. — भारतीय commercial banking sector ची ownership-based classification आणि banking regulation/supervision संदर्भ. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India. List of Scheduled Commercial Banks. — Scheduled Public Sector Banks, Scheduled Private Sector Banks आणि Scheduled Foreign Banks संदर्भातील अधिकृत वर्गीकरण. (System Health)
Department of Financial Services, Government of India. Banking Analytics. — Commercial banks च्या functioning offices संदर्भातील RBI-based statistical data. (Department of Financial Services)
Department of Financial Services, Government of India. Foreign Banks in India. — Foreign banks ची भारतातील branch/WOS presence संदर्भातील माहिती. (Department of Financial Services)
Reserve Bank of India. Framework/Regulatory provisions for Foreign Banks in India. — Foreign banks च्या branch/subsidiary presence संदर्भातील नियामक चौकट. (Reserve Bank of India)

लेखन टीप: या प्रकरणातील मजकूर वरील अधिकृत RBI आणि Government of India स्रोतांचा आधार घेऊन स्वतंत्रपणे मराठीत पाठ्यपुस्तकाच्या स्वरूपात तयार केला आहे. विशेषतः बँकांची संख्या आणि यादी यांसारखी कालसापेक्ष माहिती संबंधित अधिकृत स्रोताच्या कालखंडासह समजून घेणे आवश्यक आहे.

2.3 भारतातील सहकारी बँकिंग व्यवस्था

Indian Co-operative Banking

SRTM University, Nanded च्या B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I अभ्यासक्रमानुसार या घटकात भारतीय सहकारी बँकिंगची रचना आणि तिचे प्रमुख स्तर — State Co-operative Banks, District Central Co-operative Banks आणि Primary Agricultural Credit Societies (PACS) — यांचा अभ्यास करायचा आहे.

भारतातील सहकारी बँकिंग ही विशेषतः ग्रामीण भागातील संस्थात्मक कर्जव्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. NABARD च्या मते short-term cooperative credit structure मध्ये State Cooperative Banks (StCBs) → District Central Cooperative Banks (DCCBs) → PACS अशी त्रिस्तरीय रचना आहे. (NABARD)

2.3.1 सहकारी बँकिंगचा अर्थ

सहकारी बँकिंग (Co-operative Banking) म्हणजे सहकाराच्या तत्त्वांवर आधारित बँकिंग व्यवस्था होय. या व्यवस्थेमध्ये सदस्य हे संस्थेचे मालक, ग्राहक आणि काही प्रमाणात निर्णयप्रक्रियेतील सहभागी असतात.

सहकारी संस्थांच्या मूलभूत तत्त्वांमध्ये स्वेच्छेचे व खुले सदस्यत्व, लोकशाही पद्धतीने नियंत्रण, परस्पर सहकार्य, स्वावलंबन आणि सदस्यांच्या आर्थिक हिताची पूर्तता यांना महत्त्व दिले जाते. NABARD ने rural cooperative banking संदर्भात equality, open and voluntary association, democracy, mutual support आणि self-reliance या मूल्यांचा उल्लेख केला आहे. (NABARD)

2.3.2 सहकारी बँकिंगची गरज

भारतातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेमध्ये मोठ्या संख्येने लहान व सीमांत शेतकरी, ग्रामीण कारागीर, लघु व्यावसायिक आणि इतर आर्थिकदृष्ट्या तुलनेने दुर्बल घटक आहेत.

या घटकांना वेळेवर आणि संस्थात्मक कर्ज उपलब्ध करून देणे हे सहकारी पतव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट राहिले आहे.

सहकारी बँकिंगमुळे:

ग्रामीण बचतीचे संकलन,
कृषी कर्जपुरवठा,
अल्पमुदतीचे पीककर्ज,
ग्रामीण व्यवसायांना वित्तपुरवठा,
आर्थिक समावेशन,
स्थानिक पातळीवर वित्तीय सेवा

यांना आधार मिळतो.

RBI च्या सहकारी बँकिंगविषयक साहित्यामध्ये सहकारी संस्थांनी ग्रामीण आणि दूरवरच्या भागात institutional credit चा विस्तार करण्यामध्ये विकासात्मक भूमिका बजावल्याचे नमूद केले आहे. (Reserve Bank of India)

2.3.3 भारतीय सहकारी पतव्यवस्थेची व्यापक रचना

भारतातील cooperative credit institutions चे दोन मोठे भाग करता येतात:

CO-OPERATIVE CREDIT SYSTEM

│

┌─────────┴─────────┐

↓ ↓

URBAN SECTOR RURAL SECTOR

│ │

↓ ┌─────┴─────┐

Urban Co-op. ↓ ↓

Banks Short-Term Long-Term

│ │

↓ ↓

StCBs SCARDBs

↓

DCCBs

↓

PACS

RBI च्या अधिकृत साहित्यामध्ये cooperative credit institutions चे urban cooperative आणि rural cooperative असे दोन व्यापक विभाग केले आहेत; rural sector मध्ये short-term आणि long-term structures वेगळे आहेत. (Reserve Bank of India)

परंतु आपल्या SRTMUN अभ्यासक्रमात विशेषतः State Co-operatives, District Co-operatives आणि PACS या short-term rural cooperative credit structure वर भर आहे.

2.3.4 Short-Term Cooperative Credit Structure

ग्रामीण सहकारी पतव्यवस्थेतील Short-Term Cooperative Credit Structure (STCCS) ही तीन प्रमुख स्तरांवर आधारित आहे:

1. State Cooperative Banks — राज्य सहकारी बँका

राज्य पातळीवरील सर्वोच्च/apex स्तर.

2. District Central Cooperative Banks — जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका

जिल्हा पातळीवरील मधला स्तर.

3. Primary Agricultural Credit Societies — प्राथमिक कृषी पतसंस्था

गावपातळीवरील तळाचा स्तर.

NABARD या रचनेचे स्पष्ट वर्णन StCBs at apex level → DCCBs → PACS at village level असे करते. (NABARD)

2.3.5 सहकारी पतव्यवस्थेची त्रिस्तरीय रचना

राज्य पातळी

│

▼

STATE CO-OPERATIVE BANK

(StCB)

│

▼

जिल्हा पातळी

│

▼

DISTRICT CENTRAL CO-OPERATIVE BANK

(DCCB)

│

▼

गाव पातळी

│

▼

PRIMARY AGRICULTURAL CREDIT SOCIETY

(PACS)

│

▼

शेतकरी / ग्रामीण सदस्य

लक्षात ठेवण्याची युक्ती

State → District → Village

StCB → DCCB → PACS

ही संपूर्ण रचना परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.

2.3.6 राज्य सहकारी बँका

State Co-operative Banks — StCBs

अर्थ

State Co-operative Bank ही राज्यातील short-term cooperative credit structure मधील सर्वोच्च किंवा apex-level cooperative bank असते.

NABARD च्या मते STCCS मध्ये StCBs राज्य/अॅपेक्स स्तरावर कार्य करतात. अनेक राज्यांमध्ये त्या DCCBs शी जोडलेल्या असतात. (NABARD)

2.3.7 State Co-operative Banks ची प्रमुख कार्ये

1. DCCBs ना वित्तपुरवठा

StCB ही जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकांना निधी उपलब्ध करून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

2. राज्यातील सहकारी पतव्यवस्थेचे समन्वयन

राज्य पातळीवरील सहकारी credit structure मध्ये समन्वय साधणे.

3. कृषी पतव्यवस्थेला आधार

कृषी आणि ग्रामीण क्षेत्रातील credit delivery ला वित्तीय आधार देणे.

4. पुनर्वित्ताशी संबंधित भूमिका

NABARD आणि इतर संस्थात्मक स्रोतांकडून उपलब्ध होणाऱ्या निधीच्या माध्यमातून ग्रामीण सहकारी पतव्यवस्थेला आधार मिळू शकतो.

5. Banking Services

लागू कायदे आणि RBI च्या नियामक चौकटीच्या अधीन राहून ठेवी, कर्जे आणि इतर banking services देणे.

2.3.8 State Cooperative Bank ची कार्यसाखळी

NABARD / Financial System

│

▼

State Cooperative Bank

│

▼

District Central Cooperative Banks

│

▼

PACS

│

▼

Farmers

ही आकृती credit transmission structure समजण्यासाठी उपयुक्त आहे.

2.3.9 जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँका

District Central Cooperative Banks — DCCBs

अर्थ

District Central Cooperative Bank (DCCB) ही सहकारी पतव्यवस्थेतील जिल्हा पातळीवरील मध्यवर्ती संस्था आहे.

DCCBs या State Cooperative Banks आणि village-level PACS यांच्यामधील महत्त्वाचा दुवा आहेत.

NABARD च्या मते DCCBs affiliated societies/PACS ना loans देतात आणि PACS त्या कर्जाचा अंतिम लाभार्थ्यांपर्यंत वितरण करतात. (NABARD)

2.3.10 DCCBs ची प्रमुख कार्ये

1. PACS ना कर्ज

DCCB चे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य म्हणजे संबंधित PACS किंवा affiliated societies ना कर्ज उपलब्ध करून देणे.

2. ग्रामीण कर्जपुरवठा

PACS मार्फत शेतकरी आणि ग्रामीण कर्जदारांपर्यंत कर्ज पोहोचविण्यास मदत करणे.

3. ठेवी स्वीकारणे

लागू नियामक चौकटीत ग्राहक व संस्थांकडून ठेवी स्वीकारणे.

4. आर्थिक मध्यस्थी

State Cooperative Bank आणि प्राथमिक स्तरावरील सहकारी संस्थांमध्ये आर्थिक मध्यस्थ म्हणून कार्य करणे.

5. स्थानिक आर्थिक गरजा

जिल्ह्यातील कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या गरजेनुसार banking services पुरविणे.

2.3.11 DCCB ची भूमिका — मध्यस्थ दुवा

State Cooperative Bank

│

│ निधी / कर्ज

▼

DCCB

│

│ कर्ज

▼

PACS

│

│ अंतिम कर्ज

▼

शेतकरी / ग्रामीण सदस्य

म्हणून DCCB ला “Link between State-level and Primary-level Cooperative Credit Institutions” असे समजता येते.

2.3.12 प्राथमिक कृषी पतसंस्था

Primary Agricultural Credit Societies — PACS

अर्थ

Primary Agricultural Credit Society (PACS) ही ग्रामीण सहकारी पतव्यवस्थेतील गावपातळीवरील प्राथमिक संस्था आहे.

NABARD च्या मते PACS या STCCS च्या village-level structure मधील संस्था आहेत आणि त्या अंतिम कर्जदारांपर्यंत credit delivery मध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. (NABARD)

2.3.13 PACS ची वैशिष्ट्ये

1. गावपातळीवरील संस्था

PACS ग्रामीण भागातील स्थानिक पातळीवर कार्य करतात.

2. सदस्याधारित रचना

सदस्यत्वावर आधारित सहकारी संस्थेचे स्वरूप असते.

3. शेतकऱ्यांशी थेट संबंध

PACS चा शेतकरी आणि ग्रामीण सदस्यांशी थेट संपर्क असतो.

4. कृषी कर्ज

पीककर्ज आणि इतर कृषी-संबंधित कर्जपुरवठ्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका असते.

5. स्थानिक माहिती

कर्जदाराची स्थानिक आर्थिक परिस्थिती आणि गरजा समजून घेण्यात स्थानिक संस्था म्हणून PACS ला काही व्यावहारिक लाभ मिळतो.

2.3.14 PACS ची प्रमुख कार्ये

PACS ची प्रमुख कार्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:

शेतकऱ्यांना अल्पमुदतीचे कृषी कर्ज उपलब्ध करून देणे.
पीककर्ज वितरण करणे.
सदस्यांकडून ठेवी स्वीकारणे, लागू नियमांनुसार.
कृषी क्षेत्राशी संबंधित आर्थिक सेवा देणे.
ग्रामीण सदस्यांना वित्तीय सेवांशी जोडणे.
कर्जाची परतफेड वसूल करणे.
ग्रामीण आर्थिक उपक्रमांना सहाय्य करणे.

NABARD च्या मते PACS मार्फत traditional short-term crop loans च्या पलीकडे non-farm sector, allied activities आणि microfinance यांसारख्या क्षेत्रांकडेही सहकारी पतव्यवस्थेचा विस्तार झाला आहे. (NABARD)

2.3.15 PACS आणि शेतकरी

PACS ही सहकारी पतव्यवस्थेतील शेतकऱ्याच्या सर्वात जवळची संस्था असल्यामुळे तिचे महत्त्व विशेष आहे.

उदाहरणार्थ:

एखाद्या गावातील शेतकऱ्याला खरीप हंगामासाठी बियाणे, खते, मजुरी इत्यादींसाठी निधीची आवश्यकता आहे.

शेतकरी

↓

PACS

↓

कर्ज अर्ज / सदस्यत्व / आवश्यक कागदपत्रे

↓

कर्ज मंजुरी

↓

पीक कर्ज

↓

कृषी उत्पादन

↓

कर्जाची परतफेड

अशा प्रकारे PACS ग्रामीण कर्जव्यवस्थेतील last-mile credit delivery institution म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावते.

2.3.16 StCB, DCCB आणि PACS — तुलना

आधार	StCB	DCCB	PACS
पूर्ण नाव	State Cooperative Bank	District Central Cooperative Bank	Primary Agricultural Credit Society
स्तर	राज्य	जिल्हा	गाव/स्थानिक
स्थान	Apex level	Middle level	Grassroots level
प्रमुख संबंध	DCCBs	StCB + PACS	शेतकरी/सदस्य
मुख्य भूमिका	सहकारी पतव्यवस्थेचे राज्यस्तरीय वित्तीय नेतृत्व	PACS ना कर्ज व मध्यस्थी	अंतिम कर्जदारांपर्यंत credit delivery
कार्यक्षेत्र	संपूर्ण राज्य	जिल्हा	गाव/स्थानिक क्षेत्र
कृषी कर्जातील भूमिका	अप्रत्यक्ष/मध्यवर्ती	मध्यवर्ती	थेट/अंतिम स्तर
रचनेतील स्थान	सर्वोच्च	मधला	तळाचा

2.3.17 सहकारी बँकिंग आणि RBI

सहकारी संस्था ही मूलतः राज्य विषयाशी संबंधित आहेत; परंतु जेव्हा सहकारी संस्था banking business करतात, तेव्हा बँकिंग कायदे आणि RBI च्या नियामक चौकटीचा संबंध निर्माण होतो.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार, State Cooperative Banks आणि DCCBs हे Banking Regulation Act, 1949 च्या लागू तरतुदींनुसार RBI च्या regulatory purview मध्ये येतात. NABARD ला Section 35(6) अंतर्गत StCBs आणि DCCBs ची statutory inspection करण्याचे अधिकार देण्यात आले आहेत. (NABARD)

ही बाब विद्यार्थ्यांनी विशेष लक्षात ठेवावी:

Co-operative Society म्हणून नोंदणी आणि Banking Business चे नियमन हे दोन वेगवेगळे पण परस्पर संबंधित पैलू आहेत.

2.3.18 PACS आणि Banking Regulation Act

PACS बाबतीत एक महत्त्वाची कायदेशीर सूक्ष्मता आहे.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार, PACS जर आपल्या नावात किंवा व्यवसायाशी संबंधित स्वरूपात “bank”, “banker” किंवा “banking” हे शब्द वापरत नसतील आणि cheque drawee म्हणून कार्य करत नसतील, तर त्या Banking Regulation Act च्या bank-specific provisions च्या कक्षेबाहेर राहू शकतात. (NABARD)

म्हणून:

PACS = सहकारी पतसंस्था

असे म्हणणे अधिक अचूक आहे; प्रत्येक PACS ला थेट “bank” म्हणणे योग्य नाही.

2.3.19 NABARD आणि सहकारी बँकिंग

भारतीय ग्रामीण सहकारी पतव्यवस्थेच्या संदर्भात National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) ची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.

NABARD ग्रामीण वित्तीय संस्थांना विकासात्मक आणि पुनर्वित्त सहाय्य देते तसेच StCBs आणि DCCBs च्या निरीक्षणाशी संबंधित भूमिका पार पाडते.

NABARD च्या अधिकृत Annual Report नुसार short-term cooperative credit structure मध्ये StCBs, DCCBs आणि PACS यांचा समावेश होतो. (NABARD)

2.3.20 सहकारी बँकिंगची वैशिष्ट्ये

भारतीय सहकारी बँकिंग व्यवस्थेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

1. सहकाराच्या तत्त्वांवर आधारित

सदस्यांचे परस्पर सहकार्य हा मूलभूत आधार आहे.

2. सदस्याभिमुखता

संस्थेचे अस्तित्व सदस्यांच्या आर्थिक हिताशी जोडलेले असते.

3. ग्रामीण भागातील उपस्थिती

विशेषतः ग्रामीण आणि कृषी क्षेत्रात मोठे महत्त्व.

4. कृषी कर्ज

शेतीसाठी संस्थात्मक कर्ज उपलब्ध करून देणे.

5. त्रिस्तरीय रचना

StCB → DCCB → PACS.

6. स्थानिक स्वरूप

विशेषतः PACS स्थानिक समुदायाशी जवळून जोडलेल्या असतात.

7. आर्थिक समावेशन

ग्रामीण लोकसंख्येला formal financial system मध्ये आणण्यास मदत.

2.3.21 सहकारी बँकिंगचे फायदे

1. ग्रामीण कर्जाची उपलब्धता

ग्रामीण भागातील कर्जदारांना संस्थात्मक credit उपलब्ध होते.

2. स्थानिक गरजांची जाणीव

स्थानिक संस्थांना स्थानिक आर्थिक परिस्थितीची माहिती असते.

3. आर्थिक समावेशन

बँकिंगपासून दूर असलेल्या लोकांना financial system शी जोडण्यास मदत होते.

4. कृषी विकास

पीक कर्ज आणि कृषी-संबंधित वित्तपुरवठा उपलब्ध होतो.

5. सहकाराची भावना

सदस्यांमध्ये सहकार्य, परस्पर जबाबदारी आणि सामूहिक आर्थिक हिताला चालना मिळते.

2.3.22 सहकारी बँकिंगसमोरील आव्हाने

सहकारी बँकिंग व्यवस्था महत्त्वाची असली तरी तिच्यासमोर काही आव्हानेही आहेत.

1. आर्थिक स्वास्थ्य

काही संस्थांना capital adequacy, profitability आणि asset quality यांसंबंधी अडचणी येऊ शकतात.

2. NPA

कर्जाची परतफेड न झाल्यास Non-Performing Assets वाढू शकतात.

3. Governance

व्यवस्थापन आणि प्रशासनाची गुणवत्ता अत्यंत महत्त्वाची आहे.

4. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार

Digital banking, cybersecurity आणि modern payment systems स्वीकारण्याची गरज वाढत आहे.

5. मानवी संसाधने

कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण आणि आधुनिक banking skills आवश्यक आहेत.

6. व्यावसायिक व्यवस्थापन

सहकारी तत्त्वे आणि आधुनिक banking management यांचा योग्य समतोल आवश्यक आहे.

NABARD च्या ग्रामीण सहकारी बँकिंगविषयक अहवालांमध्ये financial health, capital adequacy, NPAs, profitability आणि technology adoption यांसारख्या बाबींवर सातत्याने लक्ष दिले जाते. (NABARD)

2.3.23 आधुनिक सहकारी बँकिंग आणि तंत्रज्ञान

आज सहकारी बँकिंग व्यवस्था डिजिटल परिवर्तनातून जात आहे.

पूर्वी:

PACS

↓

कागदी नोंदी

↓

स्थानिक व्यवहार

↓

रोख व्यवहार

आधुनिक पद्धतीत:

PACS / DCCB

↓

Core Banking / Digital Platform

↓

Digital Records

↓

Electronic Payments

↓

Mobile / Digital Services

NABARD ने cooperative banking sector मध्ये technology platforms चा वापर financial inclusion वाढविण्यासाठी महत्त्वाचा असल्याचे नमूद केले आहे. (NABARD)

2.3.24 सहकारी बँकिंग आणि Financial Inclusion

सहकारी बँकिंगची सर्वात महत्त्वाची सामाजिक-आर्थिक भूमिका म्हणजे ग्रामीण आणि स्थानिक समुदायांना formal financial system शी जोडणे.

संकल्पना

ग्रामीण कुटुंब

↓

PACS

↓

DCCB

↓

StCB

↓

Institutional Finance

↓

कृषी / व्यवसाय / ग्रामीण विकास

↓

उत्पन्न व रोजगार

यामुळे सहकारी पतव्यवस्था ही केवळ banking arrangement नसून rural development infrastructure चा एक भाग म्हणूनही पाहता येते.

2.3.25 भारतातील सहकारी पतव्यवस्थेचे महत्त्व

RBI च्या सहकारी बँकिंगविषयक साहित्यामध्ये सहकारी संस्थांनी institutional credit चा विस्तार करण्यास आणि दूरवरच्या भागात banking habits वाढविण्यास मदत केल्याचे नमूद केले आहे. (Reserve Bank of India)

विशेषतः:

कृषी कर्ज
ग्रामीण पतव्यवस्था
लघु शेतकरी
स्थानिक व्यवसाय
वित्तीय समावेशन
ग्रामीण आर्थिक विकास

या सर्व क्षेत्रांमध्ये सहकारी बँकिंगची भूमिका महत्त्वाची आहे.

2.3.26 सहकारी बँकिंग — संकल्पना नकाशा

CO-OPERATIVE BANKING

│

┌──────────┴──────────┐

↓ ↓

URBAN RURAL

CO-OPERATIVES CO-OPERATIVES

│

┌─────────┴─────────┐

↓ ↓

SHORT-TERM LONG-TERM

│

↓

StCB

↓

DCCB

↓

PACS

↓

Farmers / Members

2.3.27 एकत्रित तुलना — StCB, DCCB आणि PACS

घटक	State Co-operative Bank	District Central Co-operative Bank	PACS
संक्षेप	StCB	DCCB	PACS
स्तर	राज्य	जिल्हा	गाव
भूमिका	Apex	मध्यवर्ती	प्राथमिक
मुख्य ग्राहक/संस्था	DCCBs/सहकारी क्षेत्र	PACS/ग्राहक	शेतकरी/सदस्य
मुख्य कार्य	निधी व समन्वय	निधीचे मध्यस्थीकरण	अंतिम credit delivery
ग्रामीण विकासातील भूमिका	व्यापक	जिल्हास्तरीय	स्थानिक
रचनेतील स्थान	प्रथम	द्वितीय	तृतीय

2.3.28 परीक्षेसाठी लक्षात ठेवण्याची संकल्पना

एक ओळ

“StCB ही राज्य पातळीवरील apex संस्था, DCCB ही जिल्हा पातळीवरील मध्यवर्ती संस्था आणि PACS ही गावपातळीवरील प्राथमिक कृषी पतसंस्था आहे.”

Flow

StCB → DCCB → PACS → Farmer

ही साखळी या संपूर्ण उपघटकाची सर्वात महत्त्वाची संकल्पना आहे.

2.3.29 प्रकरणाचा सारांश

भारतातील सहकारी पतव्यवस्था ही ग्रामीण वित्तीय व्यवस्थेचा महत्त्वाचा भाग आहे. ती सहकाराच्या तत्त्वांवर आधारित असून ग्रामीण आणि कृषी क्षेत्राला संस्थात्मक कर्ज उपलब्ध करून देण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते.

Short-Term Cooperative Credit Structure मध्ये State Cooperative Banks (StCBs), District Central Cooperative Banks (DCCBs) आणि Primary Agricultural Credit Societies (PACS) यांची त्रिस्तरीय रचना आढळते. StCB राज्य पातळीवर apex संस्था म्हणून, DCCB जिल्हा पातळीवर मध्यवर्ती संस्था म्हणून आणि PACS गावपातळीवर अंतिम credit delivery संस्था म्हणून कार्य करते. (NABARD)

PACS शेतकऱ्यांच्या सर्वात जवळची संस्था असल्यामुळे कृषी कर्ज आणि ग्रामीण वित्तीय समावेशनाच्या दृष्टीने त्यांना विशेष महत्त्व आहे.

सहकारी संस्थांच्या मूलभूत कायदेशीर चौकटीत राज्य कायदे आणि Multi-State Cooperative Societies Act, 2002 यांचा संदर्भ येतो; परंतु जेव्हा सहकारी संस्था banking business करतात तेव्हा लागू Banking Regulation Act आणि RBI regulatory framework महत्त्वाचे ठरतात. (NABARD)

महत्त्वाच्या संज्ञा

Co-operative Banking — सहकारी बँकिंग
Co-operative Credit — सहकारी पतव्यवस्था
State Co-operative Bank — राज्य सहकारी बँक
District Central Co-operative Bank — जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक
PACS — प्राथमिक कृषी पतसंस्था
Short-Term Cooperative Credit Structure — अल्पमुदतीची सहकारी पतसंरचना
Apex Bank — सर्वोच्च/शिखर सहकारी बँक
Affiliated Society — संलग्न सहकारी संस्था
Rural Credit — ग्रामीण पत
Institutional Credit — संस्थात्मक कर्ज
Financial Inclusion — वित्तीय समावेशन
Agricultural Credit — कृषी कर्ज
Grassroots Institution — तळागाळातील संस्था

स्वाध्याय

अ) दीर्घोत्तरी प्रश्न

भारतातील सहकारी बँकिंगची रचना स्पष्ट करा.
Short-Term Cooperative Credit Structure स्पष्ट करा.
State Cooperative Bank ची कार्ये स्पष्ट करा.
District Central Cooperative Bank ची कार्ये स्पष्ट करा.
PACS म्हणजे काय? तिची वैशिष्ट्ये व कार्ये स्पष्ट करा.
StCB, DCCB आणि PACS यांची तुलना करा.
ग्रामीण आर्थिक विकासात सहकारी बँकिंगची भूमिका स्पष्ट करा.
Financial Inclusion मध्ये सहकारी बँकिंगचे महत्त्व स्पष्ट करा.

ब) लघुत्तरी प्रश्न

सहकारी बँकिंग म्हणजे काय?
StCB चे पूर्ण रूप काय?
DCCB चे पूर्ण रूप काय?
PACS चे पूर्ण रूप काय?
StCB कोणत्या स्तरावर कार्य करते?
DCCB कोणत्या स्तरावर कार्य करते?
PACS कोणत्या स्तरावर कार्य करते?
PACS चे कोणतेही चार कार्ये लिहा.
DCCB आणि PACS यांच्यातील संबंध स्पष्ट करा.
Short-Term Cooperative Credit Structure म्हणजे काय?

MCQs

1. Short-Term Cooperative Credit Structure मध्ये सर्वोच्च स्तरावर कोणती संस्था असते?

A) PACS
B) DCCB
C) StCB
D) RRB

उत्तर: C) StCB

2. DCCB कोणत्या स्तरावर कार्य करते?

A) राष्ट्रीय
B) राज्य
C) जिल्हा
D) गाव

उत्तर: C) जिल्हा

3. PACS प्रामुख्याने कोणत्या स्तरावर कार्य करते?

A) राज्य
B) जिल्हा
C) गाव/स्थानिक
D) राष्ट्रीय

उत्तर: C) गाव/स्थानिक

4. PACS चे प्रमुख कार्य कोणते?

A) Monetary Policy तयार करणे
B) ग्रामीण व कृषी कर्जाचे प्राथमिक वितरण
C) चलनी नोटा जारी करणे
D) Foreign Exchange Reserves व्यवस्थापित करणे

उत्तर: B

5. खालीलपैकी योग्य क्रम कोणता?

A) PACS → DCCB → StCB
B) DCCB → PACS → StCB
C) StCB → DCCB → PACS
D) PACS → StCB → DCCB

उत्तर: C) StCB → DCCB → PACS

6. DCCB आणि PACS यांच्यामध्ये कोणते नाते सामान्यतः आढळते?

A) PACS ही DCCB ची केंद्रीय बँक आहे
B) DCCB PACS ना कर्ज उपलब्ध करून देऊ शकते
C) PACS RBI चे नियमन करते
D) DCCB चलन जारी करते

उत्तर: B

7. सहकारी पतव्यवस्थेतील village-level संस्था कोणती?

A) RBI
B) StCB
C) DCCB
D) PACS

उत्तर: D

Sources Used / संदर्भ

National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD). Annual Report 2022–23, Chapter 8.1 – Rural Cooperative Banking. — StCB, DCCB आणि PACS ची short-term cooperative credit structure, त्यांची भूमिका आणि ग्रामीण पतव्यवस्थेचा विकास. (NABARD)
NABARD. Overview of STCCS & Highlights of Performance. — STCCS ची रचना, StCB/DCCB/PACS, cooperative societies चे कायदेशीर स्वरूप आणि RBI/NABARD च्या regulatory/inspection roles संदर्भातील माहिती. (NABARD)
Reserve Bank of India. Developments in Co-operative Banking. — भारतीय cooperative credit institutions चे urban/rural आणि short-term/long-term वर्गीकरण. (Reserve Bank of India)
NABARD. Institution Building / Banking Technology Adoption. — ग्रामीण सहकारी बँकिंगमधील technology adoption आणि PACS–DCCB–StCB संरचना. (NABARD)
Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded. B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I, Course Code CCOMVC1204, Academic Year 2025–26. — Module 2 मधील 2.3 चा अभ्यासक्रमीय आधार.

लेखन टीप: या अध्यायातील मूलभूत रचना आणि सहकारी पतव्यवस्थेशी संबंधित तथ्ये RBI व NABARD च्या अधिकृत स्रोतांवर आधारित आहेत. विद्यार्थ्यांच्या पाठ्यपुस्तकासाठी मजकूर स्वतंत्रपणे मराठीत मांडला आहे. विशेषतः StCB → DCCB → PACS ही रचना syllabus शी थेट जुळवून मांडली आहे.

Module 2 ची प्रगती

2.1 RBI — स्थापना, भूमिका आणि कार्ये ✅
2.2 Commercial Banks — Public, Private & Foreign Banks ✅
2.3 Indian Co-operative Banking — StCB, DCCB & PACS ✅
2.4 Development Banks — NABARD, Functions and Significance in Rural Development ⏳

आता Module 2 मधील शेवटचा आणि अत्यंत महत्त्वाचा भाग — 2.4 NABARD : स्थापना, कार्ये आणि ग्रामीण विकासातील महत्त्व येतो.

2.4 विकास बँक — NABARD

National Bank for Agriculture and Rural Development

SRTM University, Nanded च्या B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I (CCOMVC1204) अभ्यासक्रमातील Module 2 चा हा शेवटचा घटक आहे. अभ्यासक्रमात “Development Banks — NABARD, Functions and Significance in Rural Development” असा स्पष्टपणे समावेश आहे.

भारतातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेती, पशुपालन, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण उद्योग, लघु व्यवसाय आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधा यांना वित्तपुरवठा उपलब्ध करून देण्यासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक यंत्रणेची आवश्यकता होती. या गरजेतून National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) या विकास वित्तीय संस्थेची निर्मिती झाली.

2.4.1 NABARD म्हणजे काय?

NABARD चे पूर्ण नाव:

National Bank for Agriculture and Rural Development

मराठीत:

राष्ट्रीय कृषी आणि ग्रामीण विकास बँक

NABARD ही भारतातील कृषी आणि ग्रामीण विकासासाठीची प्रमुख Development Financial Institution (विकास वित्तीय संस्था) आहे.

भारत सरकारच्या Department of Financial Services नुसार NABARD ची स्थापना ग्रामीण भागातील कृषी, लघुउद्योग, कुटीर व ग्रामोद्योग, हस्तकला, ग्रामीण हस्तव्यवसाय आणि इतर संबंधित आर्थिक उपक्रमांच्या विकासासाठी credit आणि इतर सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी करण्यात आली. (Department of Financial Services)

2.4.2 NABARD ची स्थापना

NABARD ची स्थापना करण्यापूर्वी भारतातील कृषी आणि ग्रामीण कर्जव्यवस्थेचा आढावा घेण्यासाठी RBI ने भारत सरकारच्या आग्रहावरून एक समिती स्थापन केली.

या समितीचे नाव होते:

CRAFICARD

पूर्ण रूप:

Committee to Review the Arrangements for Institutional Credit for Agriculture and Rural Development

ही समिती 30 मार्च 1979 रोजी स्थापन करण्यात आली आणि तिचे अध्यक्ष B. Sivaraman होते. समितीने ग्रामीण विकासाशी संबंधित credit issues साठी स्वतंत्र आणि अधिक केंद्रित संस्थेची आवश्यकता व्यक्त केली. (Department of Financial Services)

या शिफारशींच्या पार्श्वभूमीवर NABARD स्थापनेची प्रक्रिया पुढे आली.

2.4.3 NABARD Act, 1981

NABARD ची स्थापना National Bank for Agriculture and Rural Development Act, 1981 या संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे झाली.

या कायद्याचा:

Act Number: 61 of 1981
Enactment Date: 30 December 1981

आहे.

India Code मधील या कायद्याच्या Long Title नुसार NABARD ही agriculture, small-scale industries, cottage and village industries, handicrafts, rural crafts आणि इतर rural economic activities यांच्या promotion and development साठी credit व इतर सुविधा उपलब्ध करून देणारी development bank म्हणून स्थापन करण्यात आली. (India Code)

2.4.4 NABARD अस्तित्वात कधी आली?

NABARD 12 जुलै 1982 रोजी अस्तित्वात आली.

तिच्याकडे:

RBI ची agricultural credit functions
तत्कालीन Agricultural Refinance and Development Corporation (ARDC) ची refinance functions

हस्तांतरित करण्यात आली. (Department of Financial Services)

महत्त्वाच्या तारखा

वर्ष/तारीख	घटना
30 मार्च 1979	CRAFICARD समिती स्थापन
1979	समितीचा अंतरिम अहवाल
1981	NABARD Act पारित
30 डिसेंबर 1981	NABARD Act, 1981 enactment
12 जुलै 1982	NABARD अस्तित्वात आली
5 नोव्हेंबर 1982	राष्ट्रसेवेसाठी औपचारिक समर्पण

भारत सरकारच्या अधिकृत माहितीनुसार NABARD चे उद्घाटन/समर्पण 5 नोव्हेंबर 1982 रोजी तत्कालीन पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते झाले. (Department of Financial Services)

2.4.5 NABARD ची गरज का निर्माण झाली?

भारतीय अर्थव्यवस्थेत ग्रामीण क्षेत्राचे महत्त्व मोठे आहे. मात्र ग्रामीण भागात दीर्घकाळापासून पुढील अडचणी आढळत होत्या:

कृषी क्षेत्रासाठी पुरेसा institutional credit उपलब्ध नसणे
सावकारांवरील अवलंबित्व
कृषी क्षेत्रातील अनिश्चित उत्पन्न
ग्रामीण पायाभूत सुविधांची कमतरता
लघु व सीमांत शेतकऱ्यांना वित्तपुरवठ्याच्या अडचणी
ग्रामीण उद्योगांसाठी भांडवलाची कमतरता
ग्रामीण वित्तीय संस्थांची संस्थात्मक क्षमता मर्यादित असणे

या समस्यांवर अधिक केंद्रित पद्धतीने काम करण्यासाठी स्वतंत्र development financial institution ची आवश्यकता होती.

याच गरजेतून NABARD अस्तित्वात आली.

2.4.6 NABARD ची दृष्टी — Vision

NABARD ची अधिकृत Vision आहे:

“Development Bank of the Nation for Fostering Rural Prosperity.” (Department of Financial Services)

याचा साधा अर्थ:

ग्रामीण समृद्धीला चालना देणारी देशाची विकास बँक.

2.4.7 NABARD चे Mission

NABARD चे Mission sustainable आणि equitable agriculture व rural development ला प्रोत्साहन देण्यावर केंद्रित आहे.

यासाठी:

financial interventions
non-financial interventions
innovations
technology
institutional development

यांचा वापर केला जातो. (Department of Financial Services)

म्हणून NABARD ची भूमिका केवळ “कर्ज देणे” एवढी मर्यादित नाही.

2.4.8 NABARD चे स्वरूप

NABARD ला पुढील प्रकारे समजता येते:

NABARD = Development Bank + Refinance Institution + Development Institution + Supervisory Institution

भारत सरकारच्या अधिकृत माहितीनुसार NABARD ची कार्ये व्यापकपणे तीन भागांत मांडता येतात:

Financial
Developmental
Supervisory

(Department of Financial Services)

2.4.9 NABARD ची कार्यात्मक रचना

NABARD

│

┌───────────────┼────────────────┐

↓ ↓ ↓

FINANCIAL DEVELOPMENTAL SUPERVISORY

│ │ │

↓ ↓ ↓

Refinance Rural Development Supervision

Financing Institution of RFIs

│ │ │

└───────────────┼────────────────┘

↓

Rural Prosperity

ही तीन-स्तरीय functional classification NABARD च्या अधिकृत माहितीत स्पष्टपणे दिली आहे. (Department of Financial Services)

2.4.10 NABARD ची प्रमुख उद्दिष्टे

NABARD ची प्रमुख उद्दिष्टे पुढीलप्रमाणे आहेत:

कृषी विकासाला वित्तीय आधार देणे.
ग्रामीण विकासाला चालना देणे.
ग्रामीण भागात institutional credit वाढविणे.
सहकारी बँका आणि RRBs च्या credit delivery system ला बळकट करणे.
ग्रामीण पायाभूत सुविधांच्या विकासाला वित्तपुरवठा करणे.
Financial Inclusion वाढविणे.
ग्रामीण उद्योग आणि MSMEs ना प्रोत्साहन देणे.
स्वयं-सहायता गटांना (SHGs) वित्तीय व्यवस्थेशी जोडणे.
ग्रामीण भागातील रोजगार व उत्पन्नाच्या संधी वाढविण्यास मदत करणे.
ग्रामीण वित्तीय संस्थांची क्षमता आणि कार्यक्षमता वाढविणे.
शाश्वत कृषी आणि पर्यावरणपूरक ग्रामीण विकासाला प्रोत्साहन देणे.

2.4.11 NABARD ची प्रमुख कार्ये

NABARD ची कार्ये मोठ्या प्रमाणावर पुढीलप्रमाणे विभागता येतात:

NABARD FUNCTIONS

│

┌───────────────┼─────────────────┐

↓ ↓ ↓

Financial Developmental Supervisory

│ │ │

↓ ↓ ↓

Refinance Rural Projects RRBs / Co-op.

Finance SHGs / FPOs Banks

│ │ │

└───────────────┼─────────────────┘

↓

Rural Development

2.4.12 पुनर्वित्त कार्य

Refinance Function

NABARD चे सर्वात महत्त्वाचे वित्तीय कार्य म्हणजे Refinance.

Refinance म्हणजे काय?

एखादी बँक किंवा वित्तीय संस्था स्वतःच्या निधीतून ग्राहकांना कर्ज देते. त्यानंतर त्या lending institution ला NABARD कडून पात्र कर्जासाठी वित्तीय सहाय्य मिळू शकते.

याला broadly refinance म्हणतात.

उदाहरण

NABARD

↓

Refinance

↓

Co-operative Bank / RRB / Eligible Financial Institution

↓

Loan

↓

Farmer / Rural Borrower

यामुळे ग्रामीण क्षेत्रात credit flow वाढविण्यास मदत होते.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार refinance हे तिच्या प्रमुख financial functions पैकी एक आहे. (NABARD)

2.4.13 Refinance चे प्रकार

NABARD ग्रामीण क्षेत्राच्या गरजेनुसार विविध प्रकारच्या refinance facilities उपलब्ध करून देते.

उदाहरणार्थ:

1. Short-Term Refinance

अल्पमुदतीच्या कृषी आणि ग्रामीण credit requirements साठी.

2. Medium/Long-Term Refinance

कृषी investment आणि ग्रामीण आर्थिक उपक्रमांसाठी.

3. Special Refinance Schemes

विशिष्ट क्षेत्र किंवा कार्यक्रमांसाठी विशेष refinance व्यवस्था.

NABARD च्या 2023–24 Annual Report मध्ये short-term आणि long-term refinance सोबत special refinance schemes चा उल्लेख आहे. (NABARD)

2.4.14 कृषी क्षेत्रासाठी वित्तपुरवठा

NABARD च्या स्थापनेचा एक प्रमुख उद्देश कृषी credit ला बळकटी देणे हा आहे.

कृषी क्षेत्रासाठी:

Crop Loans
Investment Credit
Agricultural Infrastructure
Allied Activities
Irrigation
Dairy
Fisheries
Animal Husbandry

यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये वित्तीय सहाय्याची यंत्रणा विकसित करण्यात NABARD ची भूमिका आहे.

भारत सरकारच्या माहितीनुसार NABARD agricultural credit तसेच rural allied economic activities च्या development साठी महत्त्वाची संस्था आहे. (Department of Financial Services)

2.4.15 Rural Infrastructure Development Fund — RIDF

NABARD च्या ग्रामीण विकासातील अत्यंत महत्त्वाच्या उपक्रमांपैकी एक म्हणजे:

Rural Infrastructure Development Fund (RIDF)

RIDF च्या माध्यमातून ग्रामीण पायाभूत सुविधांशी संबंधित प्रकल्पांना वित्तपुरवठा केला जातो.

उदाहरणार्थ:

ग्रामीण रस्ते
पूल
सिंचन
पाणीपुरवठा
सामाजिक पायाभूत सुविधा
ग्रामीण connectivity

NABARD च्या Annual Report मध्ये RIDF हा rural infrastructure financing चा प्रमुख घटक म्हणून स्वतंत्रपणे दर्शविला आहे. (NABARD)

2.4.16 RIDF चे महत्त्व

ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विकास केवळ शेतकऱ्यांना कर्ज देऊन होत नाही. त्यासाठी infrastructure आवश्यक असते.

उदाहरणार्थ:

चांगला रस्ता

↓

बाजारपेठेशी संपर्क

↓

उत्पादनाची वाहतूक

↓

विक्रीची सुविधा

↓

उत्पन्न

↓

ग्रामीण विकास

म्हणून ग्रामीण पायाभूत सुविधा ही कृषी व ग्रामीण आर्थिक विकासाची पूरक अट आहे.

2.4.17 Long Term Irrigation Fund

NABARD च्या ग्रामीण infrastructure financing मध्ये Long Term Irrigation Fund (LTIF) देखील महत्त्वाचा आहे.

सिंचन सुविधा वाढल्यामुळे:

पिकांची उत्पादकता वाढू शकते,
पावसावरचे अवलंबित्व कमी होऊ शकते,
कृषी क्षेत्रातील स्थैर्य वाढू शकते.

NABARD च्या Annual Report मध्ये LTIF अंतर्गत infrastructure financing स्वतंत्रपणे दर्शविण्यात आले आहे. (NABARD)

2.4.18 Micro Irrigation Fund

Micro Irrigation Fund (MIF) हा सूक्ष्म सिंचनाशी संबंधित वित्तीय सहाय्याचा महत्त्वाचा उपक्रम आहे.

यामध्ये:

drip irrigation
sprinkler irrigation
water-use efficiency

यांसारख्या उपायांना प्रोत्साहन देण्याच्या दृष्टीने वित्तीय सहाय्याची व्यवस्था आहे.

NABARD च्या अधिकृत Annual Report मध्ये MIF हा rural infrastructure financing च्या भागामध्ये समाविष्ट आहे. (NABARD)

2.4.19 ग्रामीण वित्तीय संस्थांचा विकास

NABARD चे कार्य केवळ शेतकऱ्यांना थेट वित्तपुरवठा करण्यापुरते मर्यादित नाही.

ती rural financial institutions ची institutional capacity वाढविण्यासाठी कार्य करते.

यामध्ये विशेषतः:

Regional Rural Banks (RRBs)
State Cooperative Banks (StCBs)
District Central Cooperative Banks (DCCBs)

यांचा समावेश होतो.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार institutional development आणि capacity building हे तिच्या प्रमुख कार्यांपैकी एक आहे. (NABARD)

2.4.20 सहकारी बँकांवर पर्यवेक्षण

NABARD ला rural cooperative banking system मध्ये supervisory role देखील आहे.

विशेषतः:

State Cooperative Banks
District Central Cooperative Banks

यांच्या statutory inspection शी NABARD ची भूमिका संबंधित आहे.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार RRBs, StCBs आणि DCCBs यांच्या statutory inspection आणि संबंधित supervisory functions मध्ये NABARD ची भूमिका आहे. (NABARD)

2.4.21 Regional Rural Banks — RRBs आणि NABARD

Regional Rural Banks (RRBs) या ग्रामीण भागातील institutional credit delivery system मधील महत्त्वाच्या संस्था आहेत.

NABARD:

RRBs च्या institutional development ला मदत करते,
capacity building करते,
supervision करते,
rural credit delivery system मजबूत करण्यासाठी कार्य करते.

भारताच्या ग्रामीण वित्तीय व्यवस्थेत:

Rural Credit System

│

┌─────────┴─────────┐

↓ ↓

Cooperative Banks RRBs

│ │

└─────────┬─────────┘

↓

NABARD

↓

Refinance + Development

+ Supervision + Capacity

2.4.22 Credit Planning

NABARD चे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे Credit Planning.

ग्रामीण भागातील विविध जिल्ह्यांच्या आर्थिक परिस्थितीचा, कृषी क्षमता, लोकसंख्या, पायाभूत सुविधा, आर्थिक उपक्रम आणि credit requirements चा विचार करून credit planning केली जाते.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार credit planning and monitoring, तसेच विविध agencies आणि institutions सोबत coordination ही तिची महत्त्वाची non-credit functions आहेत. (NABARD)

2.4.23 Potential Linked Credit Plan — PLP

NABARD जिल्हास्तरावर Potential Linked Credit Plans (PLPs) तयार करण्याच्या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावते.

PLP चा उद्देश संबंधित जिल्ह्यातील:

कृषी
allied activities
MSMEs
infrastructure
rural sectors

यांमध्ये उपलब्ध credit potential ओळखणे आणि त्यानुसार credit planning सुलभ करणे हा आहे.

यामुळे:

District Potential → Credit Planning → Banking System → Rural Development

ही साखळी तयार होते.

2.4.24 Self Help Group — Bank Linkage Programme

NABARD च्या ग्रामीण विकासातील अत्यंत प्रसिद्ध उपक्रमांपैकी एक म्हणजे:

SHG–Bank Linkage Programme

NABARD ने हा कार्यक्रम 1992 मध्ये सुरू केला. NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार हा उपक्रम पुढे जगातील सर्वात मोठ्या microfinance projects पैकी एक म्हणून विकसित झाला. (Department of Financial Services)

SHG म्हणजे काय?

Self Help Group म्हणजे सामान्यतः समान आर्थिक व सामाजिक गरजा असलेल्या व्यक्तींचा छोटा स्वयं-सहायता गट.

गट:

सदस्य

↓

नियमित बचत

↓

सामूहिक निधी

↓

Bank Linkage

↓

Credit

↓

उत्पन्ननिर्मिती

↓

आर्थिक सक्षमीकरण

यामुळे विशेषतः ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक सहभागाला चालना मिळू शकते.

2.4.25 Kisan Credit Card — KCC

NABARD च्या ग्रामीण कृषी वित्तीय विकासातील महत्त्वाच्या योगदानांपैकी एक म्हणजे Kisan Credit Card (KCC) च्या संकल्पनेशी संबंधित भूमिका.

KCC चा उद्देश शेतकऱ्यांच्या कृषी credit requirements अधिक सुलभ पद्धतीने पूर्ण करण्यासाठी credit delivery system विकसित करणे हा आहे.

NABARD स्वतःच्या अधिकृत माहितीत Kisan Credit Card ला ग्रामीण वित्तीय क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण initiative म्हणून नमूद करते. (Department of Financial Services)

2.4.26 Farmer Producer Organisations — FPOs

आधुनिक ग्रामीण विकासामध्ये Farmer Producer Organisations (FPOs) ला महत्त्व वाढले आहे.

लहान शेतकऱ्यांनी एकत्रितपणे काम केल्यामुळे:

bargaining power वाढू शकते,
inputs ची सामूहिक खरेदी शक्य होते,
marketing सुधारू शकते,
value addition करता येते,
बाजारपेठेशी संपर्क वाढू शकतो.

NABARD च्या अलीकडील Annual Report मध्ये FPOs आणि rural entrepreneurship यांना sustainable livelihoods च्या संदर्भात स्थान दिले आहे. (NABARD)

2.4.27 Rural MSMEs चा विकास

ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नसते.

ग्रामीण भागात:

food processing
handicrafts
small manufacturing
services
village industries
rural enterprises

यांचेही महत्त्व आहे.

NABARD ग्रामीण MSME sector ला financing आणि developmental initiatives द्वारे समर्थन देते. NABARD च्या 2024–25 Annual Report मध्ये rural MSME sector साठी स्वतंत्र विभाग आणि NABARD च्या भूमिकेचे विवेचन आहे. (NABARD)

2.4.28 ग्रामीण रोजगार आणि उत्पन्ननिर्मिती

NABARD च्या विविध developmental interventions मुळे ग्रामीण भागातील livelihood opportunities वाढविण्याचा प्रयत्न केला जातो.

उदाहरणार्थ:

Agriculture + Allied Activities + Rural MSMEs + FPOs + SHGs

यांचा एकत्रित विकास झाल्यास ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे विविधीकरण होऊ शकते.

2.4.29 Watershed Development

ग्रामीण विकासातील NABARD च्या महत्त्वाच्या विकासात्मक उपक्रमांमध्ये Watershed Development चा समावेश होतो.

विशेषतः rainfed areas मध्ये:

पाण्याचे संवर्धन
मृदा संवर्धन
जलसंधारण
कृषी उत्पादकता
sustainable livelihoods

यासाठी watershed-based approaches वापरल्या जातात.

NABARD ने महाराष्ट्रात 1992 मध्ये Indo-German Watershed Development Programme च्या माध्यमातून watershed development क्षेत्रात प्रवेश केला; पुढे Watershed Development Fund स्थापन करण्यात आला. (NABARD)

2.4.30 Financial Inclusion मधील NABARD ची भूमिका

Financial Inclusion म्हणजे लोकांना योग्य आणि परवडणाऱ्या वित्तीय सेवांशी जोडणे.

NABARD च्या दृष्टीने financial inclusion मध्ये:

Banking access
Credit
Savings
SHG linkage
Rural financial institutions
Digital financial services

यांसारख्या घटकांचा समावेश होतो.

NABARD च्या 2023–24 Annual Report मध्ये Credit Planning and Delivery for Financial Inclusion हा स्वतंत्र विभाग आहे. (NABARD)

2.4.31 NABARD आणि Rural Infrastructure

ग्रामीण विकासासाठी infrastructure हा महत्त्वाचा घटक आहे.

NABARD विविध निधी आणि financing mechanisms द्वारे ग्रामीण infrastructure ला मदत करते.

उदाहरणे:

RIDF
Long Term Irrigation Fund
Micro Irrigation Fund
NABARD Infrastructure Development Assistance
Warehouse Infrastructure Fund
Food Processing Fund
Fisheries and Aquaculture Infrastructure Development Fund

NABARD च्या 2024–25 Annual Report मध्ये rural infrastructure financing अंतर्गत अशा विविध निधी/उपक्रमांचे विवेचन आहे. (NABARD)

2.4.32 NABARD ची तीन प्रमुख कार्यक्षेत्रे

1. Financial Functions

Refinance
Rural financing
Infrastructure financing

2. Developmental Functions

SHGs
FPOs
Rural MSMEs
Financial inclusion
Livelihood development
Capacity building
Watershed development

3. Supervisory Functions

RRBs
State Cooperative Banks
DCCBs
Institutional supervision

NABARD स्वतःच्या अधिकृत माहितीत आपल्या initiatives चे Financial, Developmental आणि Supervision असे तीन broad categories देते. (Department of Financial Services)

2.4.33 NABARD आणि ग्रामीण विकास — संकल्पना-साखळी

NABARD

│

┌───────────────┼────────────────┐

↓ ↓ ↓

Refinance Development Supervision

│ │ │

↓ ↓ ↓

Banks / RRBs SHGs / FPOs RRBs / Co-op.

│ Rural MSMEs Banks

↓ │

Credit ↓

│ Rural Infrastructure

└───────────────┬────────────────┘

↓

Rural Economy

↓

Rural Prosperity

2.4.34 NABARD चे ग्रामीण विकासातील महत्त्व

1. कृषी कर्जाला चालना

शेतकऱ्यांना संस्थात्मक credit उपलब्ध होण्यास मदत.

2. ग्रामीण वित्तीय संस्थांना बळकटी

RRBs आणि cooperative banks ची capacity वाढविणे.

3. Rural Infrastructure

रस्ते, सिंचन, warehouse आणि इतर infrastructure ला वित्तीय आधार.

4. Financial Inclusion

ग्रामीण लोकसंख्येला formal financial system शी जोडणे.

5. महिला आर्थिक सक्षमीकरण

SHG–Bank Linkage द्वारे महिलांच्या आर्थिक सहभागाला आधार.

6. Rural Entrepreneurship

ग्रामीण उद्योग आणि उद्योजकतेला प्रोत्साहन.

7. Sustainable Development

जलसंधारण, watershed आणि climate-resilient agriculture सारख्या उपक्रमांना समर्थन.

8. ग्रामीण रोजगार

कृषीबाह्य ग्रामीण उपक्रम आणि livelihood programmes ना सहाय्य.

2.4.35 NABARD आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था

NABARD च्या कार्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम पुढीलप्रमाणे समजता येतो:

NABARD

↓

Credit + Refinance

↓

Agriculture / MSMEs / Rural Enterprises

↓

Production

↓

Employment

↓

Income

↓

Consumption & Investment

↓

Rural Economic Development

याचबरोबर:

NABARD

↓

Infrastructure Finance

↓

Roads / Irrigation / Warehouses / Water

↓

Better Productivity & Market Access

↓

Rural Prosperity

2.4.36 NABARD आणि सहकारी बँका

Module 2 मधील मागील भागात आपण:

StCB → DCCB → PACS

ही रचना पाहिली.

या रचनेशी NABARD चा संबंध असा समजता येईल:

NABARD

│

┌─────────┴─────────┐

↓ ↓

Refinance Supervision /

│ Development

↓ │

StCB │

↓ │

DCCB ←────────────────┘

↓

PACS

↓

Farmers

म्हणून NABARD ही ग्रामीण cooperative credit architecture मधील महत्त्वाची apex-level development आणि refinance institution आहे.

2.4.37 NABARD आणि RRBs

RRBs ग्रामीण आणि कृषी क्षेत्रातील institutional credit delivery साठी निर्माण करण्यात आलेल्या बँका आहेत.

NABARD:

RRBs च्या विकासासाठी कार्य करते,
त्यांना capacity-building support देते,
refinance उपलब्ध करून देते,
supervision करते,
banking practices सुधारण्यास मदत करते.

NABARD च्या अधिकृत माहितीनुसार RRBs च्या institutional development आणि statutory inspection मध्ये तिची भूमिका आहे. (NABARD)

2.4.38 NABARD ची आधुनिक भूमिका

NABARD ची भूमिका पारंपरिक कृषी कर्जापासून पुढे विकसित झाली आहे.

आज तिच्या कार्यक्षेत्रात:

Agriculture + Rural Infrastructure + Financial Inclusion + Rural MSMEs + FPOs + SHGs + Digital Technology + Climate/Sustainability

यांचा समावेश दिसतो.

NABARD च्या 2024–25 Annual Report मध्ये rural MSMEs, sustainable livelihoods, climate action, rural infrastructure, financial inclusion आणि rural financial institutions यांवर स्वतंत्रपणे भर देण्यात आला आहे. (NABARD)

2.4.39 NABARD — एकत्रित कार्यतक्ता

कार्यक्षेत्र	प्रमुख कार्य
Refinance	Rural financial institutions ना refinance
Agricultural Credit	कृषी credit flow ला आधार
Rural Infrastructure	RIDF व इतर funds
Financial Inclusion	ग्रामीण लोकसंख्येला financial system शी जोडणे
SHGs	SHG–Bank Linkage
FPOs	Farmer organisations ना प्रोत्साहन
Rural MSMEs	ग्रामीण उद्योगांना समर्थन
Institutional Development	RRBs व Cooperative Banks ची क्षमता वाढविणे
Supervision	RRBs, StCBs, DCCBs
Credit Planning	District-level credit planning
Watershed	जलसंधारण व शाश्वत ग्रामीण विकास
Innovation & Technology	ग्रामीण वित्तीय सेवांचे आधुनिकीकरण

2.4.40 NABARD आणि Development Bank — संकल्पना

NABARD ला Development Bank का म्हणतात?

कारण तिचे उद्दिष्ट केवळ सामान्य commercial banking profit मिळविणे नसून:

विशिष्ट विकास क्षेत्र → वित्तीय सहाय्य → संस्थात्मक विकास → आर्थिक विकास

या प्रक्रियेला चालना देणे आहे.

विशेषतः:

Agriculture + Rural Development

ही NABARD ची मुख्य विकास क्षेत्रे आहेत.

2.4.41 Commercial Bank आणि NABARD — फरक

आधार	Commercial Bank	NABARD
मुख्य स्वरूप	Commercial Banking Institution	Development Financial Institution
मुख्य उद्देश	Banking business	Agriculture & Rural Development
ठेवी	जनतेकडून स्वीकारते	सामान्य commercial deposit banking हा मुख्य व्यवसाय नाही
कर्ज	व्यक्ती/व्यवसाय/उद्योग इ.	Rural financial institutions/eligible sectors साठी development-oriented finance
Refinance	सहसा borrower म्हणून refinance घेऊ शकते	Refinance provider म्हणून महत्त्वाची भूमिका
ग्रामीण विकास	Banking services द्वारे	Financial + Developmental + Supervisory interventions
SHG/FPO	सेवा देऊ शकते	Development programmes मध्ये सक्रिय भूमिका
Supervision	स्वतः regulatory authority नाही	RRBs/StCBs/DCCBs संदर्भात supervisory role
Infrastructure Funds	सामान्य commercial lending	RIDF व इतर rural infrastructure financing

2.4.42 परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

NABARD =

National Bank for Agriculture and Rural Development

Act =

NABARD Act, 1981

Established =

12 July 1982

मुख्य क्षेत्र =

Agriculture + Rural Development

तीन broad functions =

Financial + Developmental + Supervisory

महत्त्वाचे programmes/functions =

Refinance + RIDF + SHG–Bank Linkage + Credit Planning + Institutional Development + Financial Inclusion

2.4.43 विद्यार्थ्यांसाठी लक्षात ठेवण्याची संकल्पना

NABARD चे कार्य एका वाक्यात:

“NABARD ही कृषी व ग्रामीण विकासासाठी वित्तीय सहाय्य, पुनर्वित्त, संस्थात्मक विकास, ग्रामीण पायाभूत सुविधा, वित्तीय समावेशन आणि पर्यवेक्षण यांद्वारे ग्रामीण समृद्धीला चालना देणारी विकास वित्तीय संस्था आहे.”

2.4.44 प्रकरणाचा सारांश

National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD) ही भारतातील कृषी आणि ग्रामीण विकासासाठीची प्रमुख development financial institution आहे. तिची स्थापना NABARD Act, 1981 अंतर्गत झाली आणि ती 12 जुलै 1982 रोजी अस्तित्वात आली. तिच्या स्थापनेमागे CRAFICARD समितीच्या शिफारशी आणि ग्रामीण credit system ला अधिक केंद्रित institutional support देण्याची गरज होती. (Department of Financial Services)

NABARD ची कार्ये तीन व्यापक भागांत विभागता येतात:

Financial, Developmental आणि Supervisory. (Department of Financial Services)

Financial functions मध्ये refinance आणि rural infrastructure financing यांचा समावेश होतो. Developmental functions मध्ये financial inclusion, SHG–Bank Linkage, FPOs, rural MSMEs, watershed development आणि institutional capacity building यांचा समावेश होतो. Supervisory functions मध्ये RRBs तसेच StCBs आणि DCCBs यांच्याशी संबंधित भूमिका महत्त्वाची आहे. (NABARD)

त्यामुळे NABARD ही केवळ ग्रामीण कर्जपुरवठ्याशी संबंधित संस्था नसून ग्रामीण वित्तीय व्यवस्था, ग्रामीण पायाभूत सुविधा आणि ग्रामीण आर्थिक विकास यांना जोडणारी बहुआयामी विकास संस्था आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

NABARD — National Bank for Agriculture and Rural Development
Development Bank — विकास बँक
Development Financial Institution — विकास वित्तीय संस्था
Refinance — पुनर्वित्त
Rural Development — ग्रामीण विकास
RIDF — Rural Infrastructure Development Fund
SHG — Self Help Group
FPO — Farmer Producer Organisation
RRB — Regional Rural Bank
Financial Inclusion — वित्तीय समावेशन
Credit Planning — पत नियोजन
Rural Infrastructure — ग्रामीण पायाभूत सुविधा
Institutional Development — संस्थात्मक विकास
Watershed Development — पाणलोट क्षेत्र विकास
KCC — Kisan Credit Card

स्वाध्याय

अ) दीर्घोत्तरी प्रश्न

NABARD म्हणजे काय? तिची स्थापना आणि उद्दिष्टे स्पष्ट करा.
NABARD ची स्थापना करण्यामागील पार्श्वभूमी स्पष्ट करा.
NABARD ची प्रमुख कार्ये सविस्तर स्पष्ट करा.
ग्रामीण विकासात NABARD चे महत्त्व स्पष्ट करा.
NABARD च्या refinance function चे स्पष्टीकरण करा.
NABARD च्या developmental functions चे वर्णन करा.
NABARD ची supervisory role स्पष्ट करा.
Rural Infrastructure Development मध्ये NABARD ची भूमिका स्पष्ट करा.
Financial Inclusion मध्ये NABARD चे योगदान स्पष्ट करा.
NABARD ला Development Bank का म्हणतात?

ब) लघुत्तरी प्रश्न

NABARD चे पूर्ण रूप लिहा.
NABARD ची स्थापना केव्हा झाली?
NABARD Act कोणत्या वर्षी झाला?
CRAFICARD म्हणजे काय?
NABARD चे तीन प्रमुख functional areas कोणते?
Refinance म्हणजे काय?
RIDF चे पूर्ण रूप काय?
SHG–Bank Linkage Programme म्हणजे काय?
NABARD च्या दोन developmental functions लिहा.
NABARD कोणत्या ग्रामीण वित्तीय संस्थांवर supervisory role पार पाडते?
FPO म्हणजे काय?
NABARD च्या rural development मधील कोणतीही चार कार्ये लिहा.

MCQs

1. NABARD ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?

A) 1975
B) 1980
C) 1982
D) 1991

उत्तर: C) 1982

2. NABARD Act कोणत्या वर्षी पारित झाला?

A) 1979
B) 1981
C) 1982
D) 1990

उत्तर: B) 1981

3. NABARD चे पूर्ण रूप कोणते?

A) National Bank for Agriculture and Banking Development
B) National Bank for Agriculture and Rural Development
C) National Board for Agriculture and Rural Development
D) National Bank for Agricultural Research and Development

उत्तर: B

4. NABARD चे प्रमुख कार्यक्षेत्र कोणते?

A) फक्त उद्योग
B) फक्त शहरी बँकिंग
C) कृषी आणि ग्रामीण विकास
D) फक्त विदेशी व्यापार

उत्तर: C

5. खालीलपैकी कोणते NABARD चे प्रमुख कार्य आहे?

A) चलनी नोटा जारी करणे
B) Monetary Policy ठरविणे
C) Refinance देणे
D) Income Tax गोळा करणे

उत्तर: C

6. RIDF चे पूर्ण रूप काय?

A) Rural Investment Development Fund
B) Rural Infrastructure Development Fund
C) Rural Industrial Development Fund
D) Regional Infrastructure Development Fund

उत्तर: B

7. NABARD ने SHG–Bank Linkage Programme कोणत्या वर्षी सुरू केला?

A) 1982
B) 1985
C) 1992
D) 2000

उत्तर: C) 1992 (Department of Financial Services)

8. खालीलपैकी कोणती संस्था NABARD च्या supervisory role शी संबंधित आहे?

A) RRBs
B) StCBs
C) DCCBs
D) वरील सर्व

उत्तर: D) वरील सर्व (NABARD)

9. NABARD च्या कार्यांचे व्यापक वर्गीकरण कोणते?

A) Financial, Developmental, Supervisory
B) Commercial, Industrial, Agricultural
C) Monetary, Fiscal, Trade
D) Retail, Wholesale, Investment

उत्तर: A

10. NABARD मुख्यतः कोणत्या विकासाशी संबंधित आहे?

A) ग्रामीण विकास
B) केवळ शहरी विकास
C) केवळ परकीय व्यापार
D) केवळ भांडवली बाजार

उत्तर: A

Module 2 — संपूर्ण पुनरावलोकन

आता आपल्या syllabus मधील Module 2 पूर्ण झाले आहे.

घटक	विषय	स्थिती
2.1	RBI — Establishment, Role and Functions	✅
2.2	Commercial Banks — Public, Private & Foreign Banks	✅
2.3	Indian Co-operative Banking — StCB, DCCB & PACS	✅
2.4	Development Banks — NABARD, Functions & Rural Development	✅

या चार घटकांमधील मुख्य संबंध असा लक्षात ठेवा:

INDIAN BANKING STRUCTURE

│

┌───────────────────┼────────────────────┐

↓ ↓ ↓

RBI COMMERCIAL BANKS CO-OPERATIVE

│ │ BANKING

│ ┌────────┼────────┐ │

│ ↓ ↓ ↓ ↓

│ Public Private Foreign StCB

│ ↓

│ DCCB

│ ↓

│ PACS

│

└──────────────────┬───────────────────┘

↓

NABARD

↓

Agriculture & Rural Development

यामुळे Module 2 चा मूलभूत विचार असा आहे:

RBI — Banking System चे Central Regulator
Commercial Banks — व्यापक Banking Services
Co-operative Banks — विशेषतः Cooperative/Rural Credit Structure
NABARD — Agriculture & Rural Development चे Developmental Support

Sources Used / संदर्भ

Government of India, Department of Financial Services, Ministry of Finance. National Bank for Agriculture and Rural Development (NABARD). — स्थापना, CRAFICARD, NABARD Act, 12 July 1982, vision, mission आणि Financial/Developmental/Supervisory functions. (Department of Financial Services)
India Code, Government of India. The National Bank for Agriculture and Rural Development Act, 1981 (Act No. 61 of 1981). — NABARD ची वैधानिक स्थापना आणि उद्दिष्टे. (India Code)
Department of Financial Services, Ministry of Finance, Government of India. Agriculture Credit – FAQ. — NABARD ची स्थापना, development-bank mandate, vision, mission आणि functions. (Department of Financial Services)
NABARD. Functions at a Glance. — Refinance, credit planning, policy support, institutional development, supervision, financial inclusion आणि developmental functions. (NABARD)
NABARD. Annual Report 2024–25. — Rural MSMEs, sustainable livelihoods, rural infrastructure, FPOs आणि NABARD च्या आधुनिक developmental interventions. (NABARD)
NABARD. Annual Report 2023–24. — Rural Infrastructure, RIDF, Long Term Irrigation Fund, Micro-Irrigation Fund, refinance, financial inclusion आणि rural financial institutions. (NABARD)
NABARD. Watershed Development initiatives. — Watershed Development Fund आणि महाराष्ट्रातील 1992 पासूनच्या watershed intervention ची पार्श्वभूमी. (NABARD)
Press Information Bureau, Government of India. Functioning of NABARD. — NABARD चे refinance आणि rural infrastructure development मधील कार्य. (Press Information Bureau)
Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded. B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I, CCOMVC1204, Academic Year 2025–26. — Module 2 मधील 2.4 चा syllabus आधार.

लेखन टीप: या उपघटकातील मूलभूत तथ्ये NABARD, Government of India आणि India Code यांच्या अधिकृत स्रोतांवर आधारित आहेत. मजकूर स्वतंत्रपणे मराठीत पाठ्यपुस्तकाच्या शैलीत मांडला आहे. आधुनिक योजनांची उदाहरणे देताना त्यांना NABARD च्या अलीकडील Annual Reports शी जोडले आहे, जेणेकरून पाठ्यपुस्तक केवळ ऐतिहासिक न राहता अद्ययावतही राहील.

Module 2 पूर्ण. आता syllabus च्या क्रमाने पुढील Module 3 — Banking Operations (Practical Based) सुरू करता येईल. यात Savings Account, Current Account, Recurring Deposit, Fixed Deposit, विविध Loans, Account Opening, KYC, Online Account Opening, CIBIL, NEFT, RTGS, Account Statement आणि Bank Passbook हे सर्व प्रत्यक्ष व्यवहाराशी जोडून शिकवणे महत्त्वाचे राहील.

Module 3: बँकिंग व्यवहार

(Banking Operations — Practical Based)

SRTM University, Nanded च्या B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I (CCOMVC1204) अभ्यासक्रमानुसार Module 3 हा Practical Based आहे. या Module मध्ये विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष बँकिंग व्यवहार समजणे अपेक्षित आहे. अभ्यासक्रमात पुढील बाबींचा समावेश आहे: Savings Account, Current Account, Recurring Deposit, Fixed Deposit; Personal, Home, Vehicle, Gold, Agricultural आणि Business Loans; Savings Account Opening, Application, KYC, Online Account Opening, CIBIL; NEFT, RTGS, Account Statement आणि Bank Passbook.

हा Module मागील Modules पेक्षा वेगळा आहे. येथे केवळ संकल्पना समजून घेणे पुरेसे नसून विद्यार्थ्यांना “बँकेत प्रत्यक्ष व्यवहार कसा केला जातो?” हे समजणे आवश्यक आहे.

3.1 बँकिंग व्यवहाराची संकल्पना

Banking Operations म्हणजे बँक आपल्या ग्राहकांना पुरवत असलेल्या विविध आर्थिक आणि बँकिंग सेवांची प्रत्यक्ष कार्यपद्धती होय.

उदाहरणार्थ:

खाते उघडणे
पैसे जमा करणे
पैसे काढणे
चेकद्वारे व्यवहार
ठेवी स्वीकारणे
कर्ज देणे
पैसे हस्तांतरित करणे
खाते विवरणपत्र देणे
पासबुक अद्ययावत करणे
KYC करणे
Digital Banking सेवा देणे

यांना एकत्रितपणे Banking Operations असे म्हणता येते.

3.2 बँक खात्यांचे प्रमुख प्रकार

व्यक्ती किंवा संस्थेच्या गरजेनुसार बँक विविध प्रकारची खाती उपलब्ध करून देते.

या Module मध्ये चार महत्त्वाची खाती अभ्यासायची आहेत:

BANK DEPOSIT ACCOUNTS

│

┌───────────────┼────────────────┐

↓ ↓ ↓

Savings Current Deposit

Account Account Accounts

│

┌───────┴───────┐

↓ ↓

RD FD

3.3 बचत खाते

Savings Bank Account

अर्थ

Savings Account हे प्रामुख्याने व्यक्तींच्या बचतीसाठी वापरले जाणारे बँक खाते आहे.

या खात्याद्वारे ग्राहक:

पैसे जमा करू शकतो,
आवश्यकतेनुसार पैसे काढू शकतो,
Digital Banking वापरू शकतो,
Debit Card वापरू शकतो,
UPI/payment services शी खाते जोडू शकतो,
बँकेच्या लागू अटींनुसार व्याज मिळवू शकतो.

3.3.1 Savings Account ची वैशिष्ट्ये

1. बचतीसाठी उपयुक्त

नियमित उत्पन्नातून काही रक्कम सुरक्षित ठेवण्यासाठी हे खाते उपयुक्त आहे.

2. व्याज

Savings deposits वर बँक लागू दराने व्याज देऊ शकते.

3. Liquidity

ग्राहकाला गरजेनुसार पैसे काढता येतात, subject to applicable terms and conditions.

4. Digital सुविधा

आज Savings Account सोबत:

Mobile Banking
Internet Banking
ATM/Debit Card
UPI
SMS/Email alerts

यांसारख्या सुविधा जोडल्या जाऊ शकतात.

5. व्यक्तींसाठी उपयुक्त

Salary account, student account, individual account इत्यादी स्वरूपात वापरले जाऊ शकते.

3.3.2 Savings Account उघडण्याची सामान्य प्रक्रिया

ग्राहकाची आवश्यकता

↓

Account Opening Form

↓

KYC Documents

↓

Verification

↓

Customer Due Diligence

↓

Account Approval

↓

Account Number

↓

Banking Services Activation

RBI च्या KYC Master Direction नुसार regulated entities ना customer identification, customer due diligence आणि KYC requirements चे पालन करावे लागते. (rbi.org.in)

3.3.3 Savings Account साठी सामान्य कागदपत्रे

बँक आणि ग्राहकाच्या प्रकारानुसार आवश्यक कागदपत्रे बदलू शकतात. सामान्यतः:

Identity Proof
Address Proof
PAN किंवा लागू पर्यायी कागदपत्र
Photograph
Mobile Number
इतर KYC-related information

आवश्यक असू शकते.

महत्त्वाचे: कोणते दस्तऐवज स्वीकारले जातील यासाठी संबंधित बँकेच्या आणि RBI च्या त्या वेळच्या KYC नियमांचा संदर्भ घ्यावा.

3.4 चालू खाते

Current Account

अर्थ

Current Account हे प्रामुख्याने व्यापारी, व्यवसायिक, कंपन्या, संस्था आणि जास्त प्रमाणात banking transactions करणाऱ्या ग्राहकांसाठी वापरले जाणारे खाते आहे.

यामध्ये transaction frequency Savings Account पेक्षा अधिक असू शकते.

3.4.1 Current Account ची वैशिष्ट्ये

1. व्यवसायासाठी उपयुक्त

व्यापारी आणि व्यावसायिक व्यवहारांसाठी उपयुक्त.

2. मोठ्या प्रमाणातील व्यवहार

दैनंदिन जमा-खर्च आणि payment transactions साठी वापरले जाते.

3. Liquidity

व्यवसायाच्या cash-flow requirements साठी उपयुक्त.

4. Overdraft सुविधा

पात्र ग्राहकांना बँकेच्या नियमांनुसार Overdraft सुविधा उपलब्ध होऊ शकते.

5. व्याज

Current Account वर savings account प्रमाणे व्याज मिळेलच असे नाही; संबंधित बँकेच्या लागू अटी महत्त्वाच्या आहेत.

3.4.2 Savings Account आणि Current Account मधील फरक

आधार	Savings Account	Current Account
मुख्य उद्देश	बचत	व्यवसायिक व्यवहार
सामान्य ग्राहक	व्यक्ती	व्यापारी/व्यवसाय/संस्था
व्यवहार	तुलनेने नियमित/मर्यादित स्वरूप	अधिक transaction-oriented
व्याज	सामान्यतः मिळते	सामान्यतः मिळत नाही
Overdraft	विशिष्ट प्रकारांमध्ये/अटींनुसार	व्यवसायिक ग्राहकांसाठी उपलब्ध होऊ शकते
वापर	वैयक्तिक आर्थिक व्यवहार	व्यापार व व्यवसाय

3.5 आवर्ती ठेव

Recurring Deposit — RD

अर्थ

Recurring Deposit (RD) म्हणजे ग्राहकाने ठरावीक कालावधीपर्यंत ठरावीक रक्कम नियमित अंतराने बँकेत जमा करण्याची ठेव योजना.

उदाहरण:

एखादा विद्यार्थी दर महिन्याला ₹1,000 जमा करतो आणि ठरावीक कालावधीपर्यंत अशी बचत करतो.

महिना 1 → ₹1,000

महिना 2 → ₹1,000

महिना 3 → ₹1,000

…

महिना 12 → ₹1,000

यामुळे नियमित बचतीची सवय लागते.

3.5.1 RD ची वैशिष्ट्ये

नियमित रक्कम जमा केली जाते.
ठरावीक कालावधी असतो.
व्याज बँकेच्या लागू दराने मिळते.
मुदतपूर्तीवर principal + applicable interest मिळते.
भविष्यातील नियोजित खर्चासाठी उपयोग होऊ शकतो.
लहान रकमेपासून नियमित बचत करण्यास मदत होते.

3.5.2 RD चे उदाहरण

समजा:

मासिक ठेव = ₹2,000
कालावधी = 12 महिने

मुदतपूर्तीपर्यंत ग्राहकाने स्वतः जमा केलेली मूळ रक्कम:

₹2,000 × 12 = ₹24,000

यावर बँकेच्या लागू नियमांनुसार व्याज मिळेल.

टीप: प्रत्यक्ष maturity amount बँकेच्या interest rate आणि compounding methodology वर अवलंबून असेल.

3.6 मुदत ठेव

Fixed Deposit — FD

अर्थ

Fixed Deposit (FD) म्हणजे ग्राहकाने ठरावीक रक्कम ठरावीक कालावधीसाठी बँकेत ठेवणे.

उदाहरण:

एखाद्या व्यक्तीने ₹1,00,000 रक्कम 1 वर्षासाठी FD मध्ये ठेवली.

₹1,00,000

↓

Fixed Deposit

↓

Specified Tenure

↓

Principal + Applicable Interest

↓

Maturity

3.6.1 Fixed Deposit ची वैशिष्ट्ये

1. एकरकमी ठेव

सामान्यतः ठरावीक रक्कम एकदाच जमा केली जाते.

2. ठरावीक मुदत

उदा.:

3 महिने
6 महिने
1 वर्ष
2 वर्षे
5 वर्षे

इत्यादी, बँकेच्या उपलब्ध योजनांनुसार.

3. व्याज

मुदत आणि बँकेच्या लागू interest rate नुसार व्याज मिळते.

4. सुरक्षित बचत

FD हे निश्चित मुदतीसाठी बचत करण्याचे साधन आहे.

5. Premature Withdrawal

काही परिस्थितीत मुदतपूर्व पैसे काढता येऊ शकतात; मात्र बँकेच्या अटी, penalty/interest adjustment लागू होऊ शकतात.

3.6.2 RD आणि FD मधील फरक

आधार	RD	FD
ठेव पद्धत	नियमित हप्ते	एकरकमी
बचत पद्धत	Monthly/periodic	Lump sum
उपयुक्तता	नियमित बचत	उपलब्ध मोठी रक्कम गुंतवणे
कालावधी	ठरावीक	ठरावीक
व्याज	लागू दरानुसार	लागू दरानुसार
उदाहरण	₹2,000 दरमहा	₹1,00,000 एकरकमी

3.7 बँक कर्ज

Bank Loan

अर्थ

बँक एखाद्या व्यक्तीला, व्यवसायाला किंवा संस्थेला ठरावीक अटींवर ठरावीक रक्कम उपलब्ध करून देते आणि कर्जदाराने ती रक्कम व्याजासह ठरावीक पद्धतीने परतफेड करायची असते. याला Bank Loan म्हणतात.

मूलभूत प्रक्रिया

Loan Requirement

↓

Loan Application

↓

KYC

↓

Credit Assessment

↓

Income / Repayment Capacity

↓

Credit History / CIBIL etc.

↓

Approval

↓

Documentation

↓

Disbursement

↓

Repayment

3.8 कर्जाचे प्रमुख प्रकार

या syllabus मध्ये पुढील सहा प्रकार विशेषतः दिले आहेत:

Personal Loan
Home Loan
Vehicle Loan
Gold Loan
Agricultural Loan
Business Loan

आता प्रत्येक प्रकार समजून घेऊ.

3.9 Personal Loan

अर्थ

वैयक्तिक आर्थिक गरजांसाठी व्यक्तीला दिलेले कर्ज म्हणजे Personal Loan.

उदाहरणे:

वैयक्तिक खर्च
वैद्यकीय खर्च
शिक्षणाशी संबंधित खर्च
विवाह
इतर पात्र वैयक्तिक गरजा

बँक कर्ज देताना ग्राहकाचे:

उत्पन्न
employment/business profile
repayment capacity
credit history
KYC

यांचा विचार करू शकते.

3.10 Home Loan

अर्थ

घर खरेदी, बांधकाम किंवा पात्र housing-related purpose साठी दिलेले कर्ज म्हणजे Home Loan.

प्रक्रिया

Property Selection

↓

Loan Application

↓

Income Assessment

↓

Credit Assessment

↓

Property / Legal Verification

↓

Sanction

↓

Documentation

↓

Disbursement

↓

EMI Repayment

3.10.1 Home Loan चे महत्त्व

Home loan मुळे:

घर खरेदी शक्य होते,
घर बांधण्यासाठी finance मिळू शकते,
housing sector ला credit उपलब्ध होते,
construction activity ला चालना मिळू शकते.

3.11 Vehicle Loan

अर्थ

दुचाकी, चारचाकी किंवा पात्र वाहन खरेदी करण्यासाठी दिलेले कर्ज म्हणजे Vehicle Loan.

उदाहरण:

Vehicle Price

↓

Customer’s Contribution

Bank Finance

↓

Vehicle Purchase

↓

EMI

बँक loan sanction करण्यापूर्वी ग्राहकाची repayment capacity आणि credit profile तपासू शकते.

3.12 Gold Loan

अर्थ

सोने/Gold ornaments सारखी पात्र मालमत्ता सुरक्षा म्हणून तारण ठेवून दिलेले कर्ज म्हणजे Gold Loan.

Gold Ornament

↓

Gold Valuation

↓

Loan Eligibility

↓

Loan Sanction

↓

Gold Pledged with Bank

↓

Repayment

↓

Gold Release

महत्त्वाची बाब

Gold Loan मध्ये सोने हे security/collateral म्हणून वापरले जाते.

कर्जदाराने लागू अटींनुसार कर्जाची परतफेड केल्यावर बँक तारण ठेवलेले सोने परत करते.

3.13 Agricultural Loan

अर्थ

शेती आणि कृषी-संबंधित उपक्रमांसाठी दिलेले कर्ज म्हणजे Agricultural Loan.

यामध्ये गरजेनुसार:

Crop Finance
Seeds
Fertilizers
Agricultural Equipment
Irrigation
Dairy
Poultry
Fisheries
Agricultural Investment

यांसाठी financing असू शकते.

3.13.1 Agricultural Credit चे महत्त्व

शेतीमध्ये खर्च आधी करावा लागतो आणि उत्पन्न नंतर मिळते.

उदाहरण:

बियाणे

खते

मजुरी

सिंचन

↓

कृषी उत्पादन

↓

कापणी

↓

विक्री

↓

उत्पन्न

म्हणून कृषी क्षेत्राला working capital आणि investment credit ची आवश्यकता असते.

3.14 Business Loan

अर्थ

व्यवसाय सुरू करण्यासाठी, वाढविण्यासाठी किंवा व्यवसायाच्या working-capital requirements पूर्ण करण्यासाठी दिलेले कर्ज म्हणजे Business Loan.

याचा उपयोग:

व्यवसाय सुरू करणे
machinery खरेदी
stock खरेदी
working capital
expansion
business infrastructure

यासाठी होऊ शकतो.

3.14.1 Business Loan चे मूल्यमापन

बँक साधारणपणे पुढील बाबींचा विचार करू शकते:

Business profile
Turnover
Profitability
Cash Flow
Existing liabilities
Credit history
Promoter profile
Security/collateral, where applicable
Repayment capacity

3.15 कर्ज प्रक्रियेतील महत्त्वाचे टप्पे

सर्व प्रकारच्या कर्जांसाठी प्रक्रिया अगदी समान असेलच असे नाही; तरीही सामान्य credit process पुढीलप्रमाणे समजता येते:

Step 1 — Loan Requirement

ग्राहकाला किती कर्ज आणि कशासाठी हवे आहे हे निश्चित केले जाते.

Step 2 — Application

Loan application सादर केला जातो.

Step 3 — KYC

ग्राहकाची ओळख आणि आवश्यक माहिती तपासली जाते.

Step 4 — Credit Assessment

ग्राहकाची repayment capacity आणि creditworthiness तपासली जाते.

Step 5 — Documentation

आवश्यक कागदपत्रे घेतली जातात.

Step 6 — Sanction

कर्ज मंजूर करण्याचा निर्णय घेतला जातो.

Step 7 — Disbursement

मंजूर कर्जाची रक्कम वितरित केली जाते.

Step 8 — Repayment

कर्जाची परतफेड ठरलेल्या schedule नुसार केली जाते.

3.16 KYC — Know Your Customer

अर्थ

KYC = Know Your Customer

KYC म्हणजे बँकेने आपल्या ग्राहकाची ओळख, पत्ता आणि संबंधित आवश्यक माहिती निश्चित करून ग्राहकाची ओळख पडताळण्याची प्रक्रिया.

RBI च्या Master Direction – Know Your Customer (KYC) Direction, 2016 मध्ये Customer Identification Procedure आणि Customer Due Diligence यांसंबंधी regulatory requirements दिल्या आहेत. (rbi.org.in)

3.16.1 KYC ची गरज

KYC चा उद्देश:

ग्राहकाची ओळख निश्चित करणे.
बनावट खात्यांचा धोका कमी करणे.
Money Laundering विरोधी उपायांना मदत करणे.
Financial crime risks कमी करणे.
बँकिंग व्यवस्थेत पारदर्शकता वाढविणे.
ग्राहकांच्या व्यवहारांचे नियामक चौकटीत monitoring सुलभ करणे.

3.16.2 KYC मधील प्रमुख संकल्पना

Customer Identification

ग्राहक कोण आहे हे निश्चित करणे.

Customer Due Diligence — CDD

ग्राहकाची ओळख आणि risk profile समजून घेण्यासाठी आवश्यक तपासणी.

Beneficial Owner

काही entities च्या बाबतीत प्रत्यक्ष आर्थिक मालकी किंवा नियंत्रण कोणाकडे आहे हे निश्चित करणे.

Ongoing Due Diligence

ग्राहकांच्या व्यवहारांवर लागू regulatory framework नुसार आवश्यक देखरेख ठेवणे.

3.17 KYC साठी सामान्य कागदपत्रे

ग्राहकाच्या प्रकारानुसार आणि लागू RBI/bank requirements नुसार documents बदलू शकतात.

सामान्य उदाहरणे:

Aadhaar किंवा इतर स्वीकार्य OVD
Passport
Driving Licence
Voter ID
PAN
Photograph
Address-related documents

RBI च्या KYC Direction मध्ये Officially Valid Documents (OVDs) आणि इतर KYC requirements चे नियमन केले आहे. (rbi.org.in)

3.18 Online Account Opening

आज अनेक बँका digital माध्यमातून account opening ची सुविधा देतात.

सामान्य प्रक्रिया

Bank Website / Mobile App

↓

Select Account Type

↓

Enter Personal Details

↓

Mobile / OTP Verification

↓

PAN / KYC Information

↓

Video KYC / Other Verification

↓

Bank Verification

↓

Account Creation

Digital account opening ची अचूक प्रक्रिया संबंधित बँकेच्या platform आणि RBI च्या लागू नियमांनुसार बदलू शकते.

3.19 Video KYC

काही digital onboarding processes मध्ये Video-based Customer Identification Process वापरली जाते.

यामध्ये अधिकृत पद्धतीने:

ग्राहकाची ओळख
photograph/video
document verification
live interaction

यांसारख्या बाबींची पडताळणी केली जाऊ शकते.

RBI च्या KYC framework मध्ये Video-based Customer Identification Process साठी स्वतंत्र तरतुदी आहेत. (rbi.org.in)

3.20 CIBIL आणि Credit Information

CIBIL म्हणजे काय?

CIBIL हा भारतातील credit information ecosystem शी संबंधित प्रसिद्ध brand/credit bureau संदर्भ आहे.

TransUnion CIBIL credit information company म्हणून व्यक्ती व संस्थांच्या credit history संदर्भात माहिती उपलब्ध करून देते.

Credit Score

Credit score हा ग्राहकाच्या credit history वर आधारित creditworthiness assessment मध्ये वापरला जाणारा एक महत्त्वाचा indicator आहे.

साधी प्रक्रिया

Loans / Credit Cards

↓

Repayment Behaviour

↓

Credit Information

↓

Credit Report

↓

Credit Score

↓

Lender’s Credit Assessment

महत्त्वाची टीप: बँक कर्ज मंजूर करताना फक्त CIBIL score वर निर्णय घेत नाही. उत्पन्न, repayment capacity, existing liabilities, banking relationship, security आणि इतर factors देखील लागू policy नुसार विचारात घेतले जाऊ शकतात.

3.21 NEFT

National Electronic Funds Transfer

अर्थ

NEFT = National Electronic Funds Transfer

NEFT ही RBI-operated electronic funds transfer system आहे ज्याद्वारे एका bank account मधून दुसऱ्या bank account मध्ये निधी हस्तांतरित करता येतो.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार NEFT ही देशभरातील fund transfer साठी वापरली जाणारी electronic payment system आहे. (rbi.org.in)

3.21.1 NEFT ची वैशिष्ट्ये

Electronic fund transfer
Bank accounts मधील transfer
Nationwide availability
Customer-to-customer transfers
Internet/mobile banking किंवा bank channels द्वारे initiation
RBI-operated system

NEFT सध्या 24×7×365 उपलब्ध आहे. RBI ने 16 डिसेंबर 2019 पासून NEFT ला round-the-clock उपलब्ध केले. (rbi.org.in)

3.21.2 NEFT व्यवहाराची सामान्य प्रक्रिया

Sender

↓

Sender Bank

↓

NEFT System

↓

Beneficiary Bank

↓

Beneficiary Account

3.22 RTGS

Real Time Gross Settlement

अर्थ

RTGS = Real Time Gross Settlement

RTGS ही high-value electronic funds transfer system आहे.

“Real Time” म्हणजे व्यवहारांचे settlement continuous basis वर केले जाते, तर “Gross” म्हणजे व्यवहारांचे settlement transaction-by-transaction होते; netting करून settlement केले जात नाही.

RBI च्या अधिकृत माहितीनुसार RTGS ही large-value transactions साठी वापरली जाणारी real-time gross settlement system आहे. (rbi.org.in)

3.22.1 RTGS ची वैशिष्ट्ये

Real-time settlement
Gross settlement
High-value transactions साठी उपयुक्त
24×7×365 उपलब्ध
RBI-operated system

RBI च्या माहितीनुसार RTGS सेवा 24×7×365 उपलब्ध आहे. (rbi.org.in)

3.22.2 NEFT आणि RTGS मधील फरक

आधार	NEFT	RTGS
पूर्ण रूप	National Electronic Funds Transfer	Real Time Gross Settlement
Settlement	NEFT system मध्ये batch-based settlement structure	Transaction-by-transaction
मुख्य उपयोग	विविध प्रकारच्या electronic transfers	मोठ्या मूल्याच्या तातडीच्या transfers साठी
Availability	24×7×365	24×7×365
संचालन	RBI	RBI
“Real Time”	system processing structure वेगळी	होय
“Gross”	लागू नाही	होय

टीप: NEFT आणि RTGS ची minimum amount, charges किंवा operational conditions बँक/सिस्टमच्या लागू नियमांनुसार तपासाव्यात. RBI च्या FAQ नुसार RTGS मध्ये minimum ₹2 lakh transaction amount ची अट आहे. (rbi.org.in)

3.23 Bank Account Statement

अर्थ

Bank Account Statement म्हणजे ठरावीक कालावधीत ग्राहकाच्या खात्यात झालेल्या आर्थिक व्यवहारांची नोंद असलेले विवरणपत्र.

त्यामध्ये सामान्यतः:

Date
Transaction Description
Debit
Credit
Balance
Transaction Reference

यांसारखी माहिती असते.

3.23.1 उदाहरण

Date	Particulars	Debit	Credit	Balance
01-08-2026	Opening Balance	—	—	₹10,000
03-08-2026	Cash Deposit	—	₹5,000	₹15,000
05-08-2026	UPI Payment	₹1,000	—	₹14,000
08-08-2026	NEFT Credit	—	₹4,000	₹18,000

यातून ग्राहकाला खात्यातील आर्थिक हालचाली समजतात.

3.24 Bank Passbook

अर्थ

Bank Passbook म्हणजे ग्राहकाच्या bank account मधील व्यवहारांची नोंद ठेवणारे बँकेद्वारे दिलेले पुस्तक/record.

परंपरागत passbook मध्ये:

Date
Particulars
Withdrawal/Debit
Deposit/Credit
Balance

यांची नोंद केली जाते.

3.24.1 Passbook चे महत्त्व

व्यवहारांचा record.
खात्यातील balance तपासण्यासाठी उपयुक्त.
जमा व खर्चाचा मागोवा घेता येतो.
वैयक्तिक आर्थिक नोंदींसाठी उपयुक्त.
काही ठिकाणी account-related documentary evidence म्हणून उपयोग होऊ शकतो.

आज अनेक बँका e-statement आणि digital transaction history देतात; त्यामुळे physical passbook सोबत electronic records चा वापरही मोठ्या प्रमाणावर होतो.

3.25 Bank Statement आणि Passbook मधील फरक

आधार	Passbook	Account Statement
स्वरूप	पारंपरिक पुस्तक/record	Printed किंवा electronic statement
अद्ययावतपणा	Passbook update करावी लागू शकते	विशिष्ट कालावधीचा statement मिळू शकतो
Digital सुविधा	मर्यादित	PDF/email/app द्वारे सहज उपलब्ध
माहिती	खात्यातील व्यवहार	खात्यातील व्यवहार
वापर	पारंपरिक banking record	आधुनिक banking record

3.26 Bank Transaction चे उदाहरण

समजा ग्राहकाच्या Savings Account मध्ये ₹20,000 आहेत.

व्यवहार 1

Cash Deposit = ₹5,000

नवीन Balance = ₹25,000

व्यवहार 2

UPI Payment = ₹2,000

नवीन Balance = ₹23,000

व्यवहार 3

NEFT Credit = ₹10,000

नवीन Balance = ₹33,000

व्यवहारांची सारणी

व्यवहार	Credit	Debit	Balance
Opening	—	—	₹20,000
Cash Deposit	₹5,000	—	₹25,000
UPI Payment	—	₹2,000	₹23,000
NEFT Credit	₹10,000	—	₹33,000

याच प्रकारची नोंद passbook किंवा account statement मध्ये दिसू शकते.

3.27 ग्राहकासाठी Banking Operations ची संपूर्ण साखळी

CUSTOMER

↓

Account Opening

↓

KYC

↓

Savings / Current

↓

┌───────────┼───────────┐

↓ ↓ ↓

Deposit Payment Loan

↓ ↓ ↓

RD/FD NEFT/RTGS Credit Assessment

│ │ │

└───────────┼───────────┘

↓

Account Statement

↓

Passbook

3.28 विद्यार्थ्यांसाठी Practical Activity

हा Module Practical Based असल्यामुळे वर्गात खालील activity घेता येईल.

Activity 1 — Account Opening Form

विद्यार्थ्यांना काल्पनिक ग्राहक समजून:

Name
Address
PAN
Mobile
Account Type
Nominee
KYC details

भरायला द्यावे.

Activity 2 — KYC Checklist

विद्यार्थ्यांनी account opening साठी आवश्यक documents ची checklist तयार करावी.

Activity 3 — NEFT Form

काल्पनिक sender आणि beneficiary details देऊन NEFT form भरायला द्यावा.

Activity 4 — Bank Statement Reading

विद्यार्थ्यांना एक sample statement देऊन:

Debit
Credit
Balance
UTR/Reference
Transaction Date

ओळखायला सांगावे.

Activity 5 — Passbook Analysis

Sample passbook मधील 10 entries देऊन विद्यार्थ्यांना closing balance काढायला सांगावे.

3.29 Classroom Case Study

परिस्थिती

“अमोलला नवीन Savings Account उघडायचे आहे. त्याच्याकडे Aadhaar, PAN, mobile number आणि photograph आहेत. Account उघडल्यानंतर त्याला आपल्या मित्राला ₹25,000 पाठवायचे आहेत. त्यानंतर त्याला बँकेतून account statement घ्यायचे आहे.”

विद्यार्थ्यांनी सांगावे:

Account opening साठी कोणती प्रक्रिया?
KYC का आवश्यक?
कोणत्या documents ची आवश्यकता?
पैसे transfer करण्यासाठी कोणती electronic system वापरता येईल?
NEFT आणि RTGS पैकी कोणती प्रणाली लागू होऊ शकते?
Transaction नंतर statement मध्ये काय दिसेल?

यामुळे विद्यार्थ्यांना Account Opening → KYC → Digital Payment → Statement ही संपूर्ण banking cycle समजते.

3.30 Module 3 मधील मुख्य संकल्पना

BANKING OPERATIONS

│

┌──────────────┼───────────────┐

↓ ↓ ↓

ACCOUNTS LOANS PAYMENTS

│ │ │

┌────┼────┐ ┌────┼────┐ ┌───┴────┐

↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓ ↓

SB CA RD Personal Home Vehicle NEFT RTGS

│

3.31 प्रकरणाचा सारांश

Banking Operations म्हणजे ग्राहकांना बँकांकडून उपलब्ध होणाऱ्या विविध banking services ची प्रत्यक्ष कार्यपद्धती होय.

या Module मध्ये चार प्रमुख deposit accounts — Savings Account, Current Account, Recurring Deposit आणि Fixed Deposit — यांचा अभ्यास केला. त्यानंतर Personal Loan, Home Loan, Vehicle Loan, Gold Loan, Agricultural Loan आणि Business Loan या प्रमुख कर्जप्रकारांचा आढावा घेतला.

बँकिंग व्यवहारात KYC ही मूलभूत regulatory प्रक्रिया आहे. ग्राहकाची ओळख व आवश्यक माहिती पडताळण्यासाठी KYC आणि Customer Due Diligence महत्त्वाची आहेत. (rbi.org.in)

आधुनिक banking मध्ये NEFT आणि RTGS सारख्या electronic payment systems मुळे निधी हस्तांतरण सुलभ झाले आहे. RBI च्या माहितीनुसार दोन्ही systems 24×7×365 उपलब्ध आहेत; RTGS हे real-time gross settlement system आहे. (rbi.org.in)

Account Statement आणि Bank Passbook ग्राहकाच्या आर्थिक व्यवहारांची नोंद ठेवण्यासाठी महत्त्वाची साधने आहेत.

म्हणून Module 3 चा मूलभूत उद्देश असा आहे:

“विद्यार्थ्याला बँकिंगची संकल्पना माहिती असण्याबरोबरच प्रत्यक्ष ग्राहक म्हणून बँकिंग व्यवहार कसा करायचा हे समजणे.”

महत्त्वाच्या संज्ञा

Savings Account — बचत खाते
Current Account — चालू खाते
Recurring Deposit — आवर्ती ठेव
Fixed Deposit — मुदत ठेव
Loan — कर्ज
Advance — अग्रिम
KYC — Know Your Customer
CDD — Customer Due Diligence
CIBIL — Credit Information Bureau (India) Limited
Credit Score — पत गुणांकन
NEFT — National Electronic Funds Transfer
RTGS — Real Time Gross Settlement
Account Statement — खाते विवरणपत्र
Passbook — पासबुक
EMI — Equated Monthly Instalment
Collateral — तारण/सुरक्षा
Refinance — पुनर्वित्त

स्वाध्याय

दीर्घोत्तरी प्रश्न

Savings Account ची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
Current Account म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
Recurring Deposit आणि Fixed Deposit यांची तुलना करा.
Bank Loan म्हणजे काय? कर्ज प्रक्रियेचे टप्पे स्पष्ट करा.
Personal Loan, Home Loan, Vehicle Loan, Gold Loan, Agricultural Loan आणि Business Loan यांचे स्पष्टीकरण करा.
KYC म्हणजे काय? त्याची आवश्यकता स्पष्ट करा.
NEFT आणि RTGS यांची तुलना करा.
Bank Passbook आणि Account Statement यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.
Online Account Opening ची सामान्य प्रक्रिया स्पष्ट करा.
आधुनिक बँकिंग व्यवहारात Digital Banking चे महत्त्व स्पष्ट करा.

लघुत्तरी प्रश्न

Savings Account म्हणजे काय?
Current Account म्हणजे काय?
RD चे पूर्ण रूप काय?
FD चे पूर्ण रूप काय?
KYC चे पूर्ण रूप काय?
CIBIL म्हणजे काय?
NEFT चे पूर्ण रूप काय?
RTGS चे पूर्ण रूप काय?
Bank Passbook म्हणजे काय?
Account Statement म्हणजे काय?
Gold Loan म्हणजे काय?
Agricultural Loan म्हणजे काय?
Business Loan म्हणजे काय?
Video KYC म्हणजे काय?

MCQs

1. बचतीसाठी सामान्यतः कोणते खाते वापरले जाते?

A) Current Account
B) Savings Account
C) Loan Account
D) Cash Credit Account

उत्तर: B

2. RD चे पूर्ण रूप काय?

A) Regular Deposit
B) Recurring Deposit
C) Reserve Deposit
D) Rural Deposit

उत्तर: B

3. FD मध्ये सामान्यतः कोणती पद्धत वापरली जाते?

A) नियमित हप्ते
B) एकरकमी ठेव
C) कर्ज
D) विमा

उत्तर: B

4. KYC चे पूर्ण रूप काय?

A) Know Your Customer
B) Keep Your Customer
C) Know Your Credit
D) Keep Your Credit

उत्तर: A

5. NEFT चे पूर्ण रूप काय?

A) National Electronic Funds Transfer
B) National Exchange Fund Transfer
C) National Electronic Finance Transaction
D) New Electronic Funds Transfer

उत्तर: A

6. RTGS चे पूर्ण रूप काय?

A) Real Transfer Gross System
B) Real Time Gross Settlement
C) Reserve Time Gross Settlement
D) Real Transaction Government System

उत्तर: B

7. Gold Loan मध्ये सामान्यतः काय security म्हणून वापरले जाते?

A) घर
B) वाहन
C) सोने
D) शेअर्सच

उत्तर: C

8. खालीलपैकी कोणते कृषी कर्जाशी संबंधित आहे?

A) Crop Finance
B) Home Loan
C) Credit Card
D) Personal Loan

उत्तर: A

9. Bank Statement मध्ये कोणती माहिती असू शकते?

A) Debit
B) Credit
C) Balance
D) वरील सर्व

उत्तर: D

10. RTGS मध्ये “Gross” चा अर्थ काय?

A) सर्व व्यवहारांचे एकत्रित net settlement
B) व्यवहारांचे transaction-by-transaction settlement
C) फक्त cash transaction
D) फक्त international transaction

उत्तर: B

Sources Used / संदर्भ

Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded. B.Com. S.Y. Semester III – Banking & Insurance-I, Course Code CCOMVC1204, Academic Year 2025–26. — Module 3 मधील accounts, loans, KYC, CIBIL, NEFT, RTGS, statement आणि passbook यांचा syllabus आधार.
Reserve Bank of India. Master Direction – Know Your Customer (KYC) Direction, 2016. — KYC, Customer Identification, Customer Due Diligence आणि Video-based Customer Identification संबंधी regulatory framework. (rbi.org.in)
Reserve Bank of India. FAQs – NEFT. — NEFT ची संकल्पना, कार्यपद्धती आणि 24×7×365 availability. (rbi.org.in)
Reserve Bank of India. FAQs – RTGS. — RTGS ची व्याख्या, real-time gross settlement, availability आणि applicable transaction framework. (rbi.org.in)
Reserve Bank of India. Payment and Settlement Systems / Payment System related regulatory information. — Electronic payment systems च्या नियमनाची पार्श्वभूमी.
TransUnion CIBIL. Credit information and credit reporting related public information — CIBIL/credit information संदर्भासाठी.

लेखन टीप: या Module मध्ये ज्या प्रक्रिया दिल्या आहेत त्या विद्यार्थ्यांना practical understanding देण्यासाठी textbook form मध्ये स्वतंत्रपणे मांडल्या आहेत. प्रत्यक्ष account opening, KYC documents, charges, transaction limits आणि loan eligibility या गोष्टी संबंधित बँक व त्या वेळच्या RBI regulations नुसार बदलू शकतात; म्हणून विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष व्यवहार करताना संबंधित बँकेची अद्ययावत माहिती तपासावी.

Module 3 ची प्रगती

3.1 Savings Account ✅
3.2 Current Account ✅
3.3 Recurring Deposit ✅
3.4 Fixed Deposit ✅
3.5 Personal Loan ✅
3.6 Home Loan ✅
3.7 Vehicle Loan ✅
3.8 Gold Loan ✅
3.9 Agricultural Loan ✅
3.10 Business Loan ✅
3.11 Account Opening & Application ✅
3.12 KYC ✅
3.13 Online Account Opening ✅
3.14 CIBIL ✅
3.15 NEFT ✅
3.16 RTGS ✅
3.17 Account Statement ✅
3.18 Bank Passbook ✅

Module 4: आधुनिक बँकिंग

(Modern Banking)

प्रस्तावना

बँकिंग क्षेत्रातील तंत्रज्ञानाच्या विकासामुळे पारंपरिक शाखा-केंद्रित बँकिंगचे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. पूर्वी ग्राहकाला खाते उघडणे, पैसे काढणे, जमा करणे किंवा निधी हस्तांतरित करणे यासाठी शाखेत प्रत्यक्ष जावे लागत असे. आज ATM, Debit Card, Credit Card, POS Terminal, Cash Deposit Machine, Aadhaar Enabled Payment System (AePS), Mobile Banking आणि इतर डिजिटल माध्यमांमुळे अनेक बँकिंग सेवा Anytime, Anywhere स्वरूपात उपलब्ध झाल्या आहेत.

SRTMUN च्या Banking & Insurance-I अभ्यासक्रमामध्ये आधुनिक बँकिंग अंतर्गत Debit/Credit Cards, POS, Aadhaar Enabled Banking, ATM/CDM, Mobile App Banking, AI in Banking आणि Cybersecurity या प्रमुख घटकांचा समावेश आहे.

आधुनिक बँकिंगमध्ये सुविधा वाढली असली तरी त्याचबरोबर सायबर फसवणूक, डेटा चोरी, phishing, identity theft, malware आणि unauthorized transactions यांसारखे धोकेही वाढले आहेत. त्यामुळे आधुनिक बँकिंग समजून घेताना सुविधा + तंत्रज्ञान + सुरक्षा + ग्राहक जागरूकता या चारही बाबींचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. RBI देखील डिजिटल पेमेंट प्रणालीमध्ये मजबूत सुरक्षा नियंत्रणांवर भर देते. (System Health)

4.1 Debit Card आणि Credit Card

4.1.1 Debit Card

Debit Card (डेबिट कार्ड) हे बँकेने ग्राहकाच्या बँक खात्याशी जोडलेले कार्ड आहे. ग्राहक या कार्डच्या साहाय्याने आपल्या खात्यात उपलब्ध असलेल्या शिल्लक रकमेतून व्यवहार करू शकतो.

उदाहरणार्थ, एखाद्या ग्राहकाच्या Savings Account मध्ये ₹20,000 शिल्लक आहेत. त्याने Debit Card वापरून ₹2,000 ची खरेदी केली तर संबंधित रक्कम त्याच्या बँक खात्यातून वजा केली जाते.

Debit Card ची प्रमुख वैशिष्ट्ये

ते बँक खात्याशी जोडलेले असते.
व्यवहाराची रक्कम सामान्यतः ग्राहकाच्या खात्यातील उपलब्ध रकमेतून वजा होते.
ATM मधून रोख रक्कम काढता येते.
POS Terminal वर खरेदी करता येते.
ऑनलाइन व्यवहारांसाठी वापरता येते.
PIN, OTP, authentication इत्यादी सुरक्षा पद्धती वापरल्या जाऊ शकतात.
Card transaction साठी RBI ने विविध सुरक्षा उपायांची चौकट विकसित केली आहे. (Reserve Bank of India)

Debit Card चा साधा व्यवहार

ग्राहक → Debit Card → ATM/POS/Online Platform → Bank/Card Network → Account

4.1.2 Credit Card

Credit Card (क्रेडिट कार्ड) हे बँक किंवा पात्र कार्ड जारी करणाऱ्या संस्थेकडून ग्राहकाला दिलेले एक क्रेडिट साधन (Credit Facility) आहे.

यामध्ये ग्राहकाला मंजूर केलेल्या Credit Limit पर्यंत खर्च करण्याची सुविधा मिळते. ग्राहकाने केलेल्या खर्चाची रक्कम नंतर कार्डच्या बिलानुसार भरावी लागते.

उदाहरण

समजा एखाद्या व्यक्तीला ₹50,000 ची Credit Limit मिळाली आहे.

त्याने महिन्यात ₹15,000 खर्च केले.

तर त्याच्या उपलब्ध Credit Limit मध्ये:

₹50,000 – ₹15,000 = ₹35,000

इतकी रक्कम उरते.

ग्राहकाने बिलाची रक्कम वेळेत भरल्यास पुढील व्यवहारांसाठी उपलब्ध मर्यादा पुन्हा वाढते.

4.1.3 Debit Card आणि Credit Card मधील फरक

आधार	Debit Card	Credit Card
निधीचा स्रोत	ग्राहकाचे बँक खाते	मंजूर Credit Limit
व्यवहाराची रक्कम	खात्यातून वजा	कार्डच्या credit account वर
कर्जाचे स्वरूप	सामान्यतः थेट कर्ज नाही	Credit facility
ATM Cash Withdrawal	उपलब्ध असू शकते	कार्डाच्या अटींनुसार
व्याज	साधारणपणे लागू नाही	थकबाकीवर लागू होऊ शकते
मुख्य आधार	Account Balance	Credit Limit
वापर	ATM, POS, Online	POS, Online, इतर पात्र व्यवहार

परीक्षेतील महत्त्वाचा मुद्दा:
Debit Card म्हणजे “खात्यातील स्वतःची उपलब्ध रक्कम वापरण्याचे साधन”, तर Credit Card म्हणजे “मंजूर credit limit अंतर्गत खर्च करण्याचे साधन”.

4.2 POS — Point of Sale

POS (Point of Sale) म्हणजे वस्तू किंवा सेवा खरेदी करताना ग्राहकाकडून इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने पेमेंट स्वीकारण्यासाठी वापरले जाणारे ठिकाण किंवा terminal.

उदाहरणार्थ, दुकानात ग्राहक Debit Card मशीनमध्ये insert/tap करतो, authentication करतो आणि व्यवहार पूर्ण होतो.

POS चे प्रमुख घटक

Merchant
Customer
POS Terminal
Card/Payment Instrument
Acquiring Bank
Card Network/Payment Network
Issuing Bank

POS व्यवहाराची प्रक्रिया

Customer → Card/Payment Method → POS Terminal → Payment Network → Issuing Bank → Transaction Approval → Merchant

POS चे फायदे

रोख रकमेवरील अवलंबित्व कमी.
व्यवहार जलद होतो.
इलेक्ट्रॉनिक transaction record तयार होतो.
Merchant ला digital payment स्वीकारणे सोपे होते.
ग्राहकाला transaction receipt मिळू शकते.

RBI च्या चौकटीमध्ये POS हे electronic banking/payment infrastructure मधील महत्त्वाचे माध्यम म्हणून समाविष्ट आहे. (Reserve Bank of India)

4.3 Aadhaar Enabled Banking

आधार क्रमांकावर आधारित authentication चा उपयोग करून बँकिंग सेवा देण्याची संकल्पना Aadhaar Enabled Banking म्हणून समजता येते.

यातील महत्त्वाची प्रणाली म्हणजे:

AePS — Aadhaar Enabled Payment System

Aadhaar Enabled Payment System (AePS) ही NPCI ने विकसित केलेली bank-led payment system आहे. Aadhaar-linked bank account असलेल्या ग्राहकांना अधिकृत Business Correspondent (BC) आणि Micro-ATM इत्यादी माध्यमातून विविध बँकिंग व्यवहार करण्याची सुविधा मिळू शकते. (NPCI)

AePS मधील प्रमुख सेवा

Balance Enquiry
Cash Withdrawal
Cash Deposit
Aadhaar-to-Aadhaar Fund Transfer
Mini Statement
Purchase transactions
काही इतर financial/non-financial services

NPCI च्या माहितीनुसार AePS मध्ये biometric authentication चा वापर होऊ शकतो आणि Micro-ATM, mobile किंवा PC/tablet आधारित authorised touchpoints वापरले जाऊ शकतात. (NPCI)

AePS ची साधी प्रक्रिया

Customer

↓

Aadhaar-linked Bank Account

↓

Business Correspondent / Micro-ATM

↓

Aadhaar Authentication

↓

Banking Transaction

आर्थिक समावेशनातील महत्त्व

AePS मुळे पारंपरिक शाखा उपलब्ध नसलेल्या किंवा शाखेपासून दूर असलेल्या भागात banking services पोहोचविण्यास मदत होते. त्यामुळे ग्रामीण आणि निमशहरी भागातील Financial Inclusion ला त्याचा उपयोग होतो.

4.4 ATM आणि CDM

4.4.1 ATM

ATM — Automated Teller Machine म्हणजे ग्राहकाला बँकेच्या शाखेत प्रत्यक्ष न जाता विविध banking आणि non-banking transactions करण्याची सुविधा देणारे computerized machine होय.

RBI च्या ग्राहक FAQ नुसार ATM द्वारे cash withdrawal तसेच इतर financial आणि non-financial transactions करता येतात. (Reserve Bank of India)

ATM च्या प्रमुख सेवा

Cash Withdrawal
Balance Enquiry
Mini Statement
PIN-related services
काही ठिकाणी Cash Deposit
काही बँकिंग सेवा

ATM व्यवहाराची प्रक्रिया

Card Insert/Tap

↓

PIN / Authentication

↓

Transaction Selection

↓

Bank/Network Verification

↓

Transaction Approval

↓

Cash/Receipt

4.4.2 White Label ATM

बँकेऐवजी non-bank entity द्वारे स्थापित आणि चालविला जाणारा ATM म्हणजे White Label ATM (WLA).

RBI च्या माहितीनुसार White Label ATMs चे उद्दिष्ट ATM सेवांचा भौगोलिक विस्तार वाढविणे, विशेषतः semi-urban आणि rural भागांमध्ये customer service सुधारणे हे आहे. (Reserve Bank of India)

4.4.3 CDM — Cash Deposit Machine

Cash Deposit Machine (CDM) हे ग्राहकाला शाखेतील counter वर न जाता cash deposit करण्याची सुविधा देणारे electronic machine आहे.

RBI ने बँकांना Cash Deposit Machines / Bunch Note Acceptor Machines स्थापित करण्यासंबंधी मार्गदर्शक तत्त्वे दिली आहेत. अशा मशीनमध्ये transaction audit trail आणि security arrangements महत्त्वाचे असतात. (Reserve Bank of India)

CDM चे फायदे

शाखेतील गर्दी कमी.
Cash deposit साठी स्वतंत्र सुविधा.
वेळेची बचत.
Transaction record उपलब्ध.
Banking automation वाढते.

ATM आणि CDM मधील फरक

आधार	ATM	CDM
मुख्य कार्य	Cash withdrawal	Cash deposit
Balance enquiry	सामान्यतः उपलब्ध	बँकेच्या प्रणालीवर अवलंबून
Cash dispensing	होय	सामान्यतः नाही
Cash accepting	काही ATM/CDM मध्ये	मुख्य उद्देश
उपयोग	पैसे काढणे/इतर सेवा	पैसे जमा करणे

4.5 Mobile App Banking

अर्थ

Smartphone आणि Internet च्या साहाय्याने बँकिंग सेवा वापरण्याची सुविधा म्हणजे Mobile Banking.

ग्राहकाच्या smartphone मध्ये बँकेचे अधिकृत mobile application install करून विविध banking transactions करता येतात.

उदाहरणार्थ, अभ्यासक्रमात YONO आणि MahaBank यांसारख्या mobile banking applications चा संदर्भ दिलेला आहे.

Mobile Banking मधील सामान्य सेवा

Account Balance
Account Statement
Fund Transfer
Bill Payment
Recharge
Cheque-related services
Card management
Deposit/loan-related information
Alerts आणि notifications
इतर digital banking services

Mobile Banking ची प्रक्रिया

Mobile App

↓

Customer Authentication

↓

Bank Server

↓

Transaction Processing

↓

Authentication / Verification

↓

Transaction Completion

↓

SMS / App Notification

Mobile Banking मधील सुरक्षा

Mobile banking मध्ये सुविधा जितकी वाढते तितकी सुरक्षा महत्त्वाची ठरते.

RBI च्या Digital Payment Security Controls मध्ये authentication, fraud risk management, application security, monitoring आणि customer protection यांसारख्या बाबींवर भर देण्यात आला आहे. (System Health)

ग्राहकाने:

PIN/MPIN इतरांना सांगू नये.
OTP share करू नये.
अनोळखी links वर click करू नये.
फक्त अधिकृत banking application वापरावे.
Public Wi-Fi वर sensitive banking transactions टाळावेत.
संशयास्पद transaction दिसल्यास त्वरित bank ला कळवावे.

4.6 Artificial Intelligence (AI) in Banking

AI म्हणजे काय?

Artificial Intelligence (AI) म्हणजे संगणकीय प्रणालींना मानवी बुद्धिमत्तेशी संबंधित काही कार्ये करण्यास सक्षम करणाऱ्या तंत्रज्ञानांचा समूह.

Banking sector मध्ये AI आणि Machine Learning चा वापर वाढत आहे.

RBI च्या प्रकाशित माहितीनुसार AI/ML चा वापर fraud detection, credit assessment, customer service आणि इतर financial applications मध्ये होत आहे; त्याचवेळी data privacy, explainability, accountability आणि transparency यांसारख्या जोखमींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. (Reserve Bank of India)

Banking मध्ये AI चे उपयोग

1. Fraud Detection

AI transaction patterns चे विश्लेषण करून संशयास्पद व्यवहार ओळखण्यास मदत करू शकते.

उदाहरण:
एखाद्या ग्राहकाच्या खात्यावर नेहमी ₹1,000–₹5,000 चे व्यवहार होतात. अचानक वेगळ्या geographic location मधून मोठा transaction झाल्यास system तो transaction risk म्हणून flag करू शकते.

2. Credit Assessment

AI आणि Machine Learning चा उपयोग creditworthiness assessment मध्ये केला जाऊ शकतो.

3. Chatbots

AI आधारित chatbot ग्राहकांच्या सामान्य प्रश्नांना त्वरित उत्तर देऊ शकतो.

4. Customer Service

ग्राहकाच्या व्यवहाराच्या pattern वर आधारित personalised services विकसित करता येतात.

5. Risk Management

मोठ्या प्रमाणातील data analyse करून संभाव्य risk patterns शोधण्यास मदत होऊ शकते.

6. Regulatory Technology

Financial institutions आणि regulators कडून data analytics आणि AI-based tools चा वापर compliance आणि supervision साठीही केला जात आहे. RBI च्या Annual Report मध्ये AI/ML आधारित supervisory आणि regulatory initiatives चा उल्लेख आहे. (Reserve Bank of India)

AI Banking चे फायदे

मोठ्या प्रमाणातील data चे जलद विश्लेषण
Fraud detection
ग्राहक सेवा सुधारणा
Automation
Personalisation
Risk analysis
Operational efficiency

AI Banking मधील आव्हाने

Data Privacy
Cybersecurity
Algorithmic Bias
Explainability
Accountability
Incorrect automated decisions
Dependence on quality of data

म्हणून “AI वापरला म्हणजे system आपोआप सुरक्षित आणि अचूक होईल” असे गृहीत धरणे योग्य नाही. जबाबदार आणि नियंत्रित AI adoption आवश्यक आहे. (Reserve Bank of India)

4.7 Cybersecurity in Banking

अर्थ

Banking systems, customer information, digital transactions, applications, networks आणि computer infrastructure यांना unauthorized access, fraud, malware, data theft आणि इतर cyber threats पासून सुरक्षित ठेवण्याच्या उपाययोजनांना Cybersecurity म्हणतात.

आधुनिक बँकिंगमध्ये cybersecurity ही केवळ IT विभागाची जबाबदारी नसून Bank + Technology Provider + Payment System + Customer या सर्वांची सामायिक जबाबदारी आहे.

RBI च्या Digital Payment Security Controls मध्ये governance, authentication, fraud risk management, application security, monitoring, customer awareness आणि grievance mechanisms यांना महत्त्व दिले आहे. (System Health)

4.7.1 प्रमुख Cyber Threats

1. Phishing

खोटे e-mail, SMS किंवा website वापरून ग्राहकाची confidential information मिळवण्याचा प्रयत्न.

2. Vishing

फोन किंवा voice communication च्या माध्यमातून ग्राहकाकडून banking information मिळवण्याचा प्रयत्न.

3. Smishing

SMS च्या माध्यमातून phishing करण्याची पद्धत.

4. Malware

संगणक किंवा mobile device मध्ये हानिकारक software स्थापित करून data किंवा system वर परिणाम करणे.

5. Identity Theft

दुसऱ्या व्यक्तीची ओळख/माहिती गैरवापरणे.

6. Card Fraud

Card details, PIN किंवा authentication information चा गैरवापर करून unauthorized transaction करणे.

7. Fake Banking Applications

अधिकृत application सारखी दिसणारी बनावट application वापरून ग्राहकांची माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न.

4.7.2 Banking Cybersecurity मधील प्रमुख उपाय

ग्राहकांच्या पातळीवर

Do:

Strong PIN/password वापरा.
OTP कुणालाही सांगू नका.
Bank alerts तपासा.
अधिकृत banking application वापरा.
संशयास्पद transaction त्वरित report करा.
Card हरवल्यास त्वरित block करा.

Don’t:

PIN card वर लिहू नका.
OTP share करू नका.
Unknown links वर click करू नका.
अनोळखी व्यक्तीला remote access देऊ नका.
Banking password इतरत्र वापरू नका.

RBI च्या ATM ग्राहक मार्गदर्शनामध्ये PIN share न करणे, PIN card वर न लिहिणे, transaction alerts वापरणे आणि unauthorized transaction त्वरित report करणे यावर भर आहे. (Reserve Bank of India)

4.7.3 Tokenisation

Digital card transactions मध्ये security वाढवण्यासाठी Tokenisation ही महत्त्वाची संकल्पना आहे.

यामध्ये वास्तविक card details ऐवजी एक alternate code म्हणजे Token वापरला जातो. RBI च्या माहितीनुसार tokenised transaction मध्ये merchant कडे actual card details जाण्याची आवश्यकता कमी होते. (System Health)

साधी तुलना

Traditional Model

Card Details → Merchant/Payment Process

Tokenised Model

Card Details → Token → Merchant/Payment Process

यामुळे card data exposure चा धोका कमी करण्यास मदत होते.

4.8 आधुनिक बँकिंग : एकात्मिक चित्र

आधुनिक बँकिंगमध्ये विविध तंत्रज्ञान एकमेकांशी जोडलेले आहेत.

आधुनिक बँकिंग

│

┌─────────────────┼─────────────────┐

│ │ │

Cards Digital Automated

│ Banking Banking

┌───┴───┐ ┌────┴────┐ ┌───┴───┐

Debit Credit Mobile AePS ATM CDM

Card Card Banking

│ │

└──────────┬──────┘

│

POS

│

Digital Payment

│

┌───────┴────────┐

│ │

AI Cybersecurity

4.9 आधुनिक बँकिंगचे फायदे

आधुनिक बँकिंगमुळे:

Banking services 24×7 उपलब्ध होण्यास मदत होते.
ग्राहकाचा वेळ वाचतो.
शाखेवरील कामाचा भार कमी होतो.
Digital transaction records तयार होतात.
Financial Inclusion ला चालना मिळते.
Banking operations अधिक automated होतात.
Customer service अधिक personalised करता येते.
ग्रामीण व दुर्गम भागात technology-based banking services पोहोचवता येतात.

4.10 आधुनिक बँकिंगची आव्हाने

आधुनिक बँकिंगसमोर खालील आव्हाने आहेत:

Cyber fraud
Data privacy
Digital literacy
Technology dependency
Internet connectivity
System downtime
Digital exclusion
Customer awareness
AI-related risks
Identity and authentication risks

म्हणून आधुनिक बँकिंगचा उद्देश केवळ “Digital Banking वाढविणे” नसून “Secure, Inclusive, Reliable and Customer-centric Digital Banking” विकसित करणे हा असला पाहिजे.

4.11 विद्यार्थ्यांसाठी Practical Activity

Activity 1 — ATM Observation

विद्यार्थ्यांनी जवळच्या ATM चे निरीक्षण करून खालील बाबी नोंदवाव्यात:

ATM कोणत्या बँकेचे आहे?
Cash withdrawal उपलब्ध आहे का?
Balance enquiry आहे का?
Receipt मिळते का?
Security instructions कोणत्या आहेत?
Transaction alerts संदर्भात सूचना आहेत का?

Activity 2 — Mobile Banking

कोणत्याही अधिकृत banking application मध्ये उपलब्ध असलेल्या सामान्य सेवांची यादी तयार करा.

Activity 3 — Cybersecurity Case

परिस्थिती:
एका ग्राहकाला “Your bank account will be blocked today. Click this link immediately” असा SMS येतो.

विद्यार्थ्यांनी विचार करावा:

हा message संशयास्पद का आहे?
ग्राहकाने काय करावे?
कोणती माहिती share करू नये?
Unauthorized transaction झाल्यास कोणती तातडीची पावले आवश्यक आहेत?

यामुळे विद्यार्थ्यांना concept → application → risk awareness हा learning cycle समजतो.

4.12 अध्यायाचा सारांश

आधुनिक बँकिंगने पारंपरिक शाखा-केंद्रित banking system चे स्वरूप मोठ्या प्रमाणात बदलले आहे. Debit Card आणि Credit Card मुळे electronic transactions सुलभ झाले आहेत. POS मुळे merchant-level digital payments शक्य झाले आहेत. ATM आणि CDM मुळे अनेक routine banking services automated झाल्या आहेत.

Aadhaar Enabled Payment System मुळे Aadhaar-linked bank account असलेल्या ग्राहकांना authorised touchpoints द्वारे विविध banking services उपलब्ध होऊ शकतात. Mobile Banking मुळे smartphone च्या माध्यमातून banking services वापरणे शक्य झाले आहे.

Artificial Intelligence मुळे fraud detection, credit assessment, customer service आणि analytics यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये नवीन शक्यता निर्माण झाल्या आहेत. मात्र digital banking सोबत cybersecurity, data privacy आणि fraud risk यांचे महत्त्वही वाढले आहे. त्यामुळे आधुनिक बँकिंग समजून घेताना Technology + Convenience + Inclusion + Security + Customer Awareness यांचा समतोल समजून घेणे आवश्यक आहे.

4.13 महत्त्वाच्या संज्ञा

संज्ञा	अर्थ
Debit Card	खात्यातील उपलब्ध रकमेतून व्यवहार करण्याचे कार्ड
Credit Card	मंजूर credit limit अंतर्गत व्यवहार करण्याचे साधन
POS	Point of Sale
ATM	Automated Teller Machine
CDM	Cash Deposit Machine
AePS	Aadhaar Enabled Payment System
BC	Business Correspondent
AI	Artificial Intelligence
ML	Machine Learning
Cybersecurity	Digital systems व data चे cyber threats पासून संरक्षण
Phishing	बनावट electronic communication द्वारे माहिती मिळवण्याचा प्रयत्न
Tokenisation	वास्तविक card details ऐवजी token वापरण्याची पद्धत
OTP	One Time Password
PIN	Personal Identification Number

4.14 दीर्घ उत्तरीय प्रश्न

Debit Card म्हणजे काय? त्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
Debit Card आणि Credit Card मधील फरक स्पष्ट करा.
POS म्हणजे काय? त्याची कार्यपद्धती स्पष्ट करा.
Aadhaar Enabled Payment System (AePS) स्पष्ट करा.
ATM म्हणजे काय? त्याच्या प्रमुख सेवांचे वर्णन करा.
CDM म्हणजे काय? त्याचे फायदे स्पष्ट करा.
Mobile Banking म्हणजे काय? त्याच्या सेवा आणि सुरक्षा उपाय स्पष्ट करा.
Banking क्षेत्रातील Artificial Intelligence चे उपयोग स्पष्ट करा.
Cybersecurity म्हणजे काय? Banking मधील प्रमुख cyber threats स्पष्ट करा.
आधुनिक बँकिंगचे फायदे आणि आव्हाने स्पष्ट करा.

4.15 लघुत्तरीय प्रश्न

Debit Card म्हणजे काय?
Credit Limit म्हणजे काय?
POS चे पूर्ण रूप काय?
ATM चे पूर्ण रूप काय?
CDM म्हणजे काय?
AePS चे पूर्ण रूप काय?
Business Correspondent म्हणजे काय?
Mobile Banking म्हणजे काय?
AI म्हणजे काय?
Phishing म्हणजे काय?
Vishing म्हणजे काय?
Tokenisation म्हणजे काय?
Cybersecurity म्हणजे काय?
White Label ATM म्हणजे काय?
OTP म्हणजे काय?

4.16 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)

1. POS चे पूर्ण रूप कोणते?

A) Point of Service
B) Point of Sale
C) Payment of Sale
D) Place of Service

उत्तर: B

2. ATM चे पूर्ण रूप कोणते?

A) Automatic Transfer Machine
B) Automated Teller Machine
C) Automated Transfer Method
D) Account Transfer Machine

उत्तर: B

3. AePS मध्ये Aadhaar चा मुख्य उपयोग कशासाठी होतो?

A) Loan calculation
B) Authentication
C) Interest calculation
D) Cheque printing

उत्तर: B

4. Credit Card मध्ये मुख्यतः कोणती मर्यादा महत्त्वाची असते?

A) Cash Reserve
B) Credit Limit
C) Deposit Limit
D) Branch Limit

उत्तर: B

5. AI चा Banking मधील एक उपयोग कोणता?

A) Fraud Detection
B) Currency Printing
C) Building Construction
D) Branch Painting

उत्तर: A

6. Phishing म्हणजे काय?

A) Cash deposit
B) Fraudulent attempt to obtain sensitive information
C) Loan repayment
D) Cheque clearing

उत्तर: B

7. CDM चा मुख्य उद्देश कोणता?

A) Cash deposit
B) Loan approval
C) Insurance underwriting
D) Share trading

उत्तर: A

8. Tokenisation मध्ये काय बदलले जाते?

A) Bank branch
B) Actual card details with an alternate token
C) Customer name
D) Account type

उत्तर: B

4.17 Sources Used / References

या प्रकरणातील माहिती स्वतंत्रपणे मांडताना खालील अधिकृत/विश्वसनीय स्रोतांचा वापर व cross-reference करण्यात आला आहे:

Swami Ramanand Teerth Marathwada University, Nanded — B.Com. S.Y. Semester III, Banking & Insurance-I, Course Code CCOMVC1204, NEP 2020, Academic Year 2025–26 — syllabus provided by the user.
Reserve Bank of India (RBI) — Master Direction on Digital Payment Security Controls, 2021. Digital payment security, authentication, fraud risk management, application security and customer protection. (System Health)
Reserve Bank of India (RBI) — Master Directions on Cyber Resilience and Digital Payment Security Controls for non-bank Payment System Operators, 2024. Cybersecurity governance, risk monitoring, digital payment security and fraud prevention. (System Health)
Reserve Bank of India (RBI) — ATM / White Label ATM FAQs, updated July 4, 2025. ATM services and customer security guidance. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India (RBI) — Cash Deposit Machines / Bunch Note Acceptor Machines notification. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India (RBI) — Credit Card and Debit Card – Issuance and Conduct Directions, 2022 and subsequent amendment. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India (RBI) — Device Based Tokenisation – Card Transactions. (System Health)
National Payments Corporation of India (NPCI) — Aadhaar Enabled Payment System (AePS) Product Booklet. AePS structure, authentication and services. (NPCI)
National Payments Corporation of India (NPCI) — AePS Operating and Settlement Guidelines. (NPCI)
Reserve Bank of India (RBI) — RBI Annual Report, sections relating to AI/ML, responsible AI adoption and financial-sector technology. (Reserve Bank of India)
Reserve Bank of India (RBI) — RBI Bulletin material on Artificial Intelligence and Machine Learning in financial services. (Reserve Bank of India)

*****

Version History

Version	Date	Editor	Changes
1.0	2026-09-29 13:31:58	Sachin Khandare

बँकिंग & विमा-१ मराठी नोट्स (बी. कॉम. द्वितीय वर्ष)

📑 Table of Contents

📘 Academic Information

बँकिंग & विमा-१ मराठी नोट्स (बी. कॉम. द्वितीय वर्ष)

Module १: भारतीय बँकिंग प्रणालीची ओळख

1.1 बँकर : परिचय, अर्थ, संकल्पना, व्याख्या, स्वरूप आणि व्याप्ती (Introduction to Indian Banking System)

1.1.1 प्रस्तावना

१.२ भारतातील बँकिंगचा संक्षिप्त इतिहास आणि उत्क्रांती

1.4 बँकिंग विनियमन अधिनियम, 1949 — प्रमुख तरतुदी

Module 2: भारतातील बँकिंगची रचना

2.1 भारतीय रिझर्व्ह बँक — Reserve Bank of India (RBI)

2.2 Commercial Banks — सार्वजनिक क्षेत्रातील, खाजगी क्षेत्रातील आणि विदेशी बँका

2.3 भारतातील सहकारी बँकिंग व्यवस्था

2.4 विकास बँक — NABARD

Module 3: बँकिंग व्यवहार

3.1 बँकिंग व्यवहाराची संकल्पना

3.2 बँक खात्यांचे प्रमुख प्रकार

3.3 बचत खाते

Module 4: आधुनिक बँकिंग

प्रस्तावना

4.1 Debit Card आणि Credit Card

4.4 ATM आणि CDM

4.5 Mobile App Banking

Version History

📑 Table of Contents

📘 Academic Information

बँकिंग & विमा-१ मराठी नोट्स (बी. कॉम. द्वितीय वर्ष)

📤 Share this Note

Version History